તા. ૨૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૧૩ રવિવાર
News of Sunday, 22nd November 2026
એક બર્થ, બે મુસાફરો અને 40 વર્ષથી મુસાફરી: શું રેલ્વેની RAC ટિકિટ ઇતિહાસ બની જશે?
ભારતીય રેલ્વે 40 વર્ષ જૂની RAC સુવિધા બંધ કરવાનું વિચારી રહી છે, કારણ કે ડિજિટલ ટિકિટિંગ અને TTE હેન્ડહેલ્ડ ટર્મિનલ્સે તેની જરૂરિયાત ઘટાડી દીધી છે

નવી દિલ્હી. ભારતીય રેલ્વેની RAC (રિઝર્વેશન અગેન્સ્ટ કેન્સલેશન) સુવિધા એક સમયે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતી. દાયકાઓ સુધી, લાખો મુસાફરો માટે, ખાસ કરીને વેઇટિંગ લિસ્ટમાં ટોચ પર રહેલા મુસાફરો માટે, રાતોરાત મુસાફરી કરવાને બદલે બર્થ મેળવવા માટે સખત પ્રયાસ કરી રહેલા મુસાફરો માટે તે એક નાની આશા રહી.
હવે જ્યારે ટિકિટ ચેકિંગ અને રિઝર્વેશન સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ બની ગઈ છે, ત્યારે કેટલાક વરિષ્ઠ રેલ્વે અધિકારીઓમાં શાંત ચર્ચા ચાલી રહી છે. શું RAC ખરેખર જરૂરી છે? શું સમય આ જૂની સુવિધાને પાછળ છોડી ગયો છે? આ પ્રશ્ન એવા સમયે ઉભો થયો છે જ્યારે મંત્રાલય સ્તરે પણ આ સિસ્ટમ બંધ થઈ રહી હોવાના અહેવાલો છે.
RAC ની વાર્તા 1983-84 માં શરૂ થઈ હતી. તત્કાલીન રેલ્વે મંત્રી, એ.બી.એ. ગની ખાન ચૌધરીએ સંસદમાં રેલ્વે બજેટ રજૂ કરતી વખતે આ સિસ્ટમની જાહેરાત કરી હતી.
તે સમયે, તેમનો તર્ક એવો હતો કે વેઇટિંગ લિસ્ટમાં ટોચ પર રહેલા મુસાફરો માટે કેટલીક બર્થ અનામત રાખવી જોઈએ, જેથી જો કન્ફર્મ ટિકિટવાળા મુસાફરો ન આવે અને બર્થ ખાલી રહે, તો ઓછામાં ઓછા તે મુસાફરોને તેમની મુસાફરી દરમિયાન સ્લીપર બર્થ મળી શકે.
આજે, ચાલીસ વર્ષ પછી, એ જ સિસ્ટમ એક નવા યુગની શરૂઆત કરી રહી છે. ડિજિટલ સુધારાઓમાં ઘણો ફેરફાર થયો છે, પરંતુ RAC ની જૂની ભાવના હજુ પણ ઘણા મુસાફરોના હૃદયમાં રહે છે.
PTI ના અહેવાલ મુજબ, તેમણે એમ પણ કહ્યું કે RAC સિસ્ટમે રેલ્વે કર્મચારીઓને મનસ્વી રીતે બર્થ ફાળવવાથી રોકવામાં મદદ કરી છે. રેલ્વે મંત્રાલયે, 2016 માં RAC સિસ્ટમમાં ફેરફાર કરીને, આવા મુસાફરો માટે આરક્ષિત બર્થની સંખ્યામાં વધારો કર્યો.
અગાઉ, દરેક સ્લીપર કોચમાં RAC હેઠળ પાંચ 'સાઇડ-લોઅર' બર્થ અનામત રાખવામાં આવી હતી, જેમાં 10 મુસાફરોને સમાવી શકાય છે. બાદમાં તેને વધારીને સાત બર્થ કરવામાં આવી હતી, જેમાં 14 મુસાફરોને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
એસી કોચમાં પણ ફાળવણીમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે. 3AC માં, RAC મુસાફરો માટે આરક્ષિત 'સાઇડ-લોઅર' બર્થની સંખ્યા પ્રતિ કોચ બે થી વધારીને ચાર કરવામાં આવી છે, જેનાથી ક્ષમતા ચાર થી વધારીને આઠ મુસાફરો કરવામાં આવી છે.
2AC કોચમાં, આ ફાળવણી બે બર્થથી વધારીને ત્રણ કરવામાં આવી છે, જેમાં ચારને બદલે છ મુસાફરોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
હાલની RAC સિસ્ટમ હેઠળ, બે મુસાફરો એક જ બર્થ શેર કરે છે, જ્યારે બંને પાસેથી સંપૂર્ણ ભાડું વસૂલવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમની લાંબા સમયથી ટીકા કરવામાં આવી છે, ખાસ કરીને એ હકીકત માટે કે મુસાફરોએ ટિકિટની સંપૂર્ણ કિંમત ચૂકવવી પડે છે છતાં પણ બર્થ શેર કરે છે, જેના કારણે નોંધપાત્ર અસુવિધા થાય છે.
અધિકારીઓએ પીટીઆઈને જણાવ્યું હતું કે જ્યારે રિઝર્વેશન અને ટિકિટિંગ સિસ્ટમ ડિજિટલી લિંક ન હતી ત્યારે RAC મુસાફરો માટે એક અનુકૂળ સિસ્ટમ હતી. જો કે, ડિજિટલ ફેરફારોએ પરિસ્થિતિ બદલી નાખી છે.
એક વરિષ્ઠ રેલવે અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, “જો કોઈ મુસાફર ન આવે, તો TTE - જેની પાસે હેન્ડ-હેલ્ડ ટર્મિનલ (HHT) છે જે સમગ્ર ટિકિટિંગ સિસ્ટમ સાથે ડિજિટલ રીતે જોડાયેલ છે - તે બર્થ માટે 'નો-શો' સ્ટેટસ રેકોર્ડ કરે છે. આ પછી, આગામી સ્ટેશનથી આવતા મુસાફરો માટે બર્થ ઉપલબ્ધ થશે."
અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ, RAC નાબૂદ કરવાથી TTE દ્વારા મનસ્વી અથવા અન્યાયી વ્યવહારોની શક્યતા પણ ઓછી થશે, કારણ કે તેમની વિવેકબુદ્ધિ મર્યાદિત રહેશે.
આના માટે તેમને વિલંબ કર્યા વિના ટિકિટ તપાસ પૂર્ણ કરવાની અને જો કોઈ મુસાફર ટ્રેનમાં ન ચઢે તો સિસ્ટમમાં "નો-શો" સ્ટેટસ અપડેટ કરવાની જરૂર પડશે. પછી ખાલી બર્થને આગામી સ્ટેશનથી ચઢતા મુસાફરો માટે "વર્તમાન બુકિંગ" હેઠળ ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય છે.
અધિકારીએ સમજાવ્યું કે 2015 માં ટિકિટ રદ કરવાના નિયમોમાં ફેરફાર પછી, જો મુસાફરો મુસાફરી ન કરે તો રેલ્વેને હવે કોઈ નાણાકીય નુકસાન સહન કરવું પડતું નથી. સુધારેલા નિયમો હેઠળ, જે મુસાફરો તેમની મુસાફરી માટે રિપોર્ટ કરતા નથી તેઓ તેમનું સંપૂર્ણ ભાડું જપ્ત કરે છે અને કોઈ રિફંડ મેળવતા નથી.
અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, "પછી તે જ બર્થ બીજા મુસાફરને પૂરા ભાડા પર આપવામાં આવે છે. તેથી, જો સીટ ખાલી રહે તો પણ, રેલ્વેને કોઈ નાણાકીય નુકસાન થતું નથી." કોઈ નુકસાન થતું નથી કારણ કે તેણે મૂળ મુસાફર પાસેથી પહેલેથી જ સંપૂર્ણ ભાડું વસૂલ્યું છે.
૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ લોકસભામાં રજૂ કરાયેલા તેના અહેવાલમાં, સમિતિએ જણાવ્યું હતું કે RAC ટિકિટ ધારકો પાસેથી સંપૂર્ણ ભાડું વસૂલવું યોગ્ય નથી, જેઓ રિઝર્વેશન ચાર્ટ તૈયાર થયા પછી પણ RAC શ્રેણીમાં રહે છે અને જેઓ સંપૂર્ણ બર્થ મેળવી શકતા નથી.
સમિતિએ ભલામણ કરી હતી કે રેલ્વે મંત્રાલય એવા મુસાફરોને ભાડાનો એક ભાગ પરત કરવા માટે એક સિસ્ટમ સ્થાપિત કરે જેમણે બુકિંગ સમયે સંપૂર્ણ રકમ ચૂકવી હતી પરંતુ સંપૂર્ણ બર્થ મળી નથી.
જોકે, અધિકારીઓ કહે છે કે આવી સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવી જટિલ હશે કારણ કે ટિકિટ ઓનલાઈન ઈ-ટિકિટિંગ પ્લેટફોર્મ અને ભૌતિક રિઝર્વેશન કાઉન્ટર બંને દ્વારા બુક કરવામાં આવે છે.
હાલમાં, વંદે ભારત સ્લીપર ટ્રેનોમાં RAC સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. આ ટ્રેનોના ભાડા સમાન રૂટ પર દોડતી અન્ય ટ્રેનો કરતા 30% થી 95% વધારે છે.
(10:00 PM IST)









છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
