પિયાનોઃ પ્રેમ, વિરહ અને હૃદયની અવ્યક્ત વેદનાને વાચા આપનાર હિન્દી ફિલ્મસંગીતના સુરીલા સાથીની અનોખી સફર
હિન્દી ફિલ્મોના સુવર્ણયુગમાં પિયાનો માત્ર સંગીતનું વાદ્ય નહોતું, પરંતુ વાર્તાનું એક જીવંત પાત્ર હતું. ક્યારેક જન્મદિવસની ઉજવણીમાં, ક્યારેક ભવ્ય મહેફિલમાં અને ઘણીવાર પ્રેમમાં ઘવાયેલા પાત્રની મૌન કેફિયત બનીને પિયાનો પડદા પર આવતો. ‘આપ કે હસીન રુખ પે', ‘ચલો એક બાર ફિર સે', ‘દોસ્ત દોસ્ત ના રહા'થી લઈને ‘દિલ કે ઝરોખે મેં' સુધીનાં ગીતોમાં પિયાનોના સૂરો માનવીય સંવેદનાઓના સાથી બન્યા. સંગીતકાર શંકરજીનો સદીની આસપાસની વય ધરાવતો પિયાનો આજે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ અભિલેખાગારમાં સચવાયેલો છે.
હિન્દી ફિલ્મસંગીતના જુદા જુદા સંગીતકારોની પોતાની વિશિષ્ટ વાદ્યછાપ રહી છે. ક્યાંક નૌશાદની શહેનાઈ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય વાદ્યો, ક્યાંક સચિનદેવ બર્મનની વાંસળી, ક્યાંક ઓ. પી. નૈયરના ઘોડાગાડી જેવા તાલ તો ક્યાંક શંકરજયકિશનનું વિશાળ વાદ્યવૃંદ ઓળખ બની ગયું. પિયાનો એક એવું વાદ્ય રહ્યું, જેનો લગભગ તમામ પેઢીના સંગીતકારોએ પોતાની આગવી રીતે ઉપયોગ કર્યો.
એક જમાનામાં ફિલ્મની વાર્તામાં સહેજ પ્રેમભંગ, ગેરસમજ કે મનદુઃખ સર્જાય એટલે ભવ્ય મહેફિલ, ક્લબ કે જન્મદિવસની ઉજવણીનું દ્રશ્ય ઊભું કરવામાં આવતું. મહેમાનો વચ્ચે બેઠેલું વ્યથિત પાત્ર સીધું પિયાનો પાસે પહોંચતું અને સામેવાળા વ્યક્તિને સીધી વાત કરવાને બદલે ગીત દ્વારા પોતાના હૃદયની સ્થિતિ વ્યક્ત કરતું. પિયાનોની કાળી અને સફેદ ચાવીઓ જાણે પ્રેમ અને વિયોગ, આશા અને નિરાશા તથા સ્મિત અને આંસુ વચ્ચેના વિરોધાભાસનું દ્રશ્યાત્મક પ્રતીક બની જતી.
‘બહારેં ફિર ભી આયેગી'નું ‘આપ કે હસીન રુખ પે આજ નયા નૂર હૈ', ‘તીન દેવિયાં'નું ‘ખ્વાબ હો તુમ યા કોઈ હકીકત', ‘અનુપમા'નું ‘ધીરે ધીરે મચલ અય દિલ-એ-બેકરાર', ‘શગુન'નું ‘તુમ અપના રંજ-ઓ-ગમ' અને ‘ગુમરાહ'નું ‘ચલો એક બાર ફિર સે અજનબી બન જાએં હમ દોનો' આ પરંપરાનાં સુંદર ઉદાહરણો છે. ગીતના શબ્દો એક પાત્ર ગાતું હોય, પરંતુ તેના મનમાં ઊઠતી લાગણીઓને ઊંડાણ આપવાનું કાર્ય પિયાનો કરતો.
‘અંદાઝ'માં પિયાનો ગીતોની જાણે આખી મહેફિલઃ સંગીતકાર નૌશાદની ‘અંદાઝ'માં પિયાનોને અસાધારણ મહત્ત્વ મળ્યું હતું. ‘તુ કહે અગર જીવનભર મૈં ગીત સુનાતા જાઉં', ‘હમ આજ કહીં દિલ ખો બૈઠે', ‘ઝૂમ ઝૂમ કે નાચો આજ' અને ‘ટૂટે ના દિલ ટૂટે ના' જેવાં એકથી વધુ ગીતોમાં પિયાનો વાર્તા અને પાત્રોની લાગણીઓ સાથે જોડાય છે.
આ જ શ્રેણીમાં ‘બાબુલ'નું ‘મિલતે હી આંખે દિલ હુઆ દીવાના કિસી કા', ‘આરામ'નું ‘અય જાને જિગર દિલ મેં સમાને આજા', ‘અનહોની'નું ‘મૈં દિલ હૂં એક અરમાન ભરા', ‘સંગદિલ'નું ‘કહાં હો કહાં મેરે જીવન સહારે', ‘કઠપૂતલી'નું ‘મંઝિલ વહી હૈ પ્યાર કી, રાહી બદલ ગયે' અને ‘સીમા'નું ‘તુ પ્યાર કા સાગર હૈ' પણ પિયાનોના વિવિધ ભાવરંગો દર્શાવે છે.
ક્યારેક પિયાનો રોમાન્સનું માધ્યમ બન્યો તો ક્યારેક મનની તૂટણનો સાથી. ‘ચોરી ચોરી'નું ‘યે રાત ભીગી ભીગી', ‘આરઝૂ'નું ‘અજી રૂઠકર અબ કહાં જાઇએગા', ‘તુમસા નહીં દેખા'નું ‘યું તો હમને લાખ હસીં દેખે હૈં', ‘મેરા સાયા'નું ‘તુ જહાં જહાં ચલેગા', ‘જબ જબ ફૂલ ખીલે'નું ‘યહાં મૈં અજનબી હૂં' અને ‘લવ ઇન ટોકિયો'નું ‘મુઝે તુમ મિલ ગયે હમદમ' પિયાનોની કોમળ રોમેન્ટિક છબીને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
ખુશીની મહેફિલથી તૂટેલા હૃદય સુધીઃ પિયાનોના ગીતો માત્ર કરુણ કે રોમેન્ટિક ભાવ પૂરતાં મર્યાદિત નહોતા. ‘ફર્ઝ'નું ‘બાર બાર દિન યે આયે' જન્મદિવસની ઉજવણીનું સદાબહાર ગીત બન્યું, જ્યારે ‘વક્ત'નું ‘ચહેરે પે ખુશી છા જાતી હૈ' મહેફિલના ઉલ્લાસને રજૂ કરે છે. બીજી તરફ ‘સંગમ'નું ‘દોસ્ત દોસ્ત ના રહા', ‘એક સાલ'નું ‘સબ કુછ લૂટા કે હોશ મેં આયે તો ક્યા હુઆ', ‘દો બદન'નું ‘ભરી દુનિયા મેં આખિર દિલ કો સમજાને કહાં જાયેં' અને ‘પથ્થર કે સનમ'નું શીર્ષકગીત તૂટેલા વિશ્વાસની પીડાને પિયાનોના ગંભીર સૂર સાથે વ્યક્ત કરે છે.
‘હમરાઝ'નું ‘કિસી પથ્થર કી મૂરત સે', ‘દિલ ને પુકારા'નું ‘વક્ત કરતા જો વફા', ‘મેરે હમદમ મેરે દોસ્ત'નું ‘હુઈ શામ ઉનકા ખયાલ આ ગયા', ‘ઇન્તેકામ'નું ‘જો ઉનકી તમન્ના હૈ બરબાદ હો જા' અને ‘દેવર'નું ‘આયા હૈ મુઝે ફિર યાદ વો જાલિમ' પણ એ જ આંતરિક વેદનાનો વિસ્તાર છે.
કેટલાંક ગીતોમાં પિયાનો જીવનદર્શનનો સાથી બને છે. ‘આનંદ'નું ‘મૈને તેરે લિયે હી સાત રંગ કે સપને ચુને', ‘કટી પતંગ'નું ‘પ્યાર દીવાના હોતા હૈ', ‘સાજન બિના સુહાગન'નું ‘મધુબન ખુશ્બૂ દેતા હૈ', ‘આદમી ઔર ઇન્સાન'નું ‘ઝિંદગી ઇત્તેફાક હૈ' અને ‘અનુરોધ'નું ‘આપ કે અનુરોધ પે' તેના સુંદર દાખલા છે.
બદલાતા સમય સાથે બદલાયું પિયાનોનું સ્વરૂપઃ સિત્તેર અને એંશીના દાયકામાં પણ પિયાનોની હાજરી જળવાઈ રહી. ‘લાલ પથ્થર'નું ‘ગીત ગાતા હૂં મૈં', ‘મુક્તિ'નું ‘સુહાની ચાંદની રાતેં', ‘મુકદ્દર કા સિકંદર'નું ‘દિલ તો હૈ દિલ', ‘દૂર કા રાહી'નું ‘બેકરાર દિલ તુ ગાયે જા', ‘દોસ્તાના'નું ‘બને ચાહે દુશ્મન જમાના હમારા', ‘શૌકીન'નું ‘ચલો હસીન ગીત એક બનાએં' અને ‘પરિદા'નું ‘તુમ સે મિલ કે ઐસા લગા' આ સફરને આગળ વધારે છે.
ત્યારબાદ ‘સાજન'નું ‘બહુત પ્યાર કરતે હૈં તુમકો સનમ', ‘જો જીતા વોહી સિકંદર'નું ‘પહેલા નશા', ‘મોહરા'નું ‘અય કાશ કહીં ઐસા હોતા', ‘ધડકન'નું ‘તુમ દિલ કી ધડકન મેં રહેતે હો' અને ‘પરિણીતા'નું ‘પિયુ બોલે' દર્શાવે છે કે પડદા પર પરંપરાગત પિયાનોનું પ્રભુત્વ ભલે ઘટ્યું, પરંતુ તેની સૂરછાયા આધુનિક સંગીતરચનાઓમાં પણ ટકી રહી.
અહીં એક ભેદ સમજવો જરૂરી છે. કેટલાક ગીતોમાં કલાકાર ખરેખર પડદા પર પિયાનો પાસે બેઠેલો જોવા મળે છે, જ્યારે કેટલાંક ગીતોમાં પિયાનો માત્ર સંગીત-સંયોજન, પ્રસ્તાવના કે અંતરાઓ વચ્ચે સાંભળવા મળે છે. તેથી આ વિશાળ સંકલનને ‘પડદા પર દેખાતા તથા સંગીતમાં સંભળાતા પિયાનોવાળાં ગીતો' એમ વ્યાપક અર્થમાં જોવું યોગ્ય રહેશે.
‘દિલ કે ઝરોખે મેં'જાણે રફી સાથે પિયાનો પણ ગાય છેઃ આ વિશાળ પરંપરામાં શિરોમણિ સમાન સ્થાન ‘બ્રહ્મચારી'ના ‘દિલ કે ઝરોખે મેં તુઝકો બિઠાકર'ને મળે છે. હસરત જયપુરીના શબ્દો, શંકરજયકિશનનું સંગીત અને મોહમ્મદ રફીનો કરુણ છતાં નિયંત્રિત અવાજ ગીતને અવિસ્મરણીય બનાવે છે. દરેક પંક્તિ અને અંતરા વચ્ચે પિયાનો જાણે ગાયકની અધૂરી વાત પૂર્ણ કરે છે. શમ્મી કપૂરની પડદા પરની અભિવ્યક્તિ ગીતની પીડાને વધુ સ્પર્શક બનાવે છે.
વર્ષ ૧૯૬૮ની ‘બ્રહ્મચારી' માટે શંકરજયકિશનને શ્રેષ્ઠ સંગીતકાર અને શમ્મી કપૂરને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. મોહમ્મદ રફીને ‘દિલ કે ઝરોખે મેં' માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. ગીતના રચયિતા હસરત જયપુરી હતા; જોકે તે વર્ષનો શ્રેષ્ઠ ગીતકાર પુરસ્કાર શૈલેન્દ્રને આ જ ફિલ્મના ‘મૈં ગાઉં તુમ સો જાઓ' માટે મળ્યો હતો.
શંકરજીનો પિયાનો હવે રાષ્ટ્રીય ધરોહરઃ સંગીતકાર શંકરજી(શંકર-જયકિશન)નો અંગત પિયાનો તેમના પૌત્ર સંતોષકુમારે સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૮માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ અભિલેખાગારને દાનમાં આપ્યો હતો. જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટમાં બનેલો ‘શીડમાયર' કંપનીનો આ અપરાઇટ પિયાનો ૮૮ ચાવીઓ અને સાડાસાત સપ્તક ધરાવે છે. દાન સમયે તેની ઉંમર અંદાજે ૯૦થી ૧૦૦ વર્ષ ગણાવવામાં આવી હતી. તેના ક્રમાંક અને પ્રાથમિક દસ્તાવેજી તપાસ પરથી તેનું નિર્માણ વર્ષ ૧૯૧૧થી ૧૯૨૦ વચ્ચે થયાનું અનુમાન કરાયું હતું. તેથી હવે આ પિયાનો સદી પાર કરી ચૂકેલો હોવાનું માની શકાય, જોકે ચોક્કસ નિર્માણવર્ષ અંગે અંતિમ નિષ્ણાત-પ્રમાણન જાહેર થયું નથી.
શંકરજયકિશને ખાસ કરીને રાજ કપૂર, લતા મંગેશકર, મુકેશ, શૈલેન્દ્ર અને હસરત જયપુરી સાથે સર્જેલી અનેક રચનાઓમાં પિયાનોનો સુંદર ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમનો અંગત પિયાનો સચવાવાથી હિન્દી ફિલ્મસંગીતના સુવર્ણયુગનો એક જીવંત અવશેષ ભાવિ પેઢી માટે સુરક્ષિત થયો છે.
સંગીતરસિકોમાં એવી માન્યતા પ્રચલિત છે કે ‘દિલ કે ઝરોખે મેં'ના વાદ્યવૃંદમાં શંકરજીએ પોતે પિયાનો વગાડ્યો હતો. જોકે ઉપલબ્ધ સત્તાવાર અભિલેખીય નોંધ આ અંગત પિયાનો, તેની વિશેષતાઓ અને શંકરજયકિશનની રચનાઓમાં પિયાનોના વ્યાપક ઉપયોગની પુષ્ટિ કરે છે; ચોક્કસ આ ગીતના રેકોર્ડિગમાં આ જ પિયાનો શંકરજીએ વગાડ્યો હતો એવો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ તેમાં નથી. અખબારી સચોટતા માટે આ દાવાને લોકપ્રચલિત સ્મૃતિ તરીકે જ રજૂ કરવો યોગ્ય છે.
હિન્દી ફિલ્મોમાં હવે ભવ્ય મહેફિલની વચ્ચે પિયાનો પાસે બેસીને પોતાના હૃદયની કેફિયત રજૂ કરતો નાયક કે નાયિકા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. છતાં આ ગીતો સાંભળતાં જ જૂના સમયની ઉજળી મહેફિલ, પિયાનોની ચાવીઓ પર ફરતી આંગળીઓ અને ભીડ વચ્ચે તદ્દન એકલું પડી ગયેલું પાત્ર આપણી આંખો સામે જીવંત થઈ જાય છે. કદાચ તેથી જ આ ગીતોમાં પિયાનો માત્ર વાગતો નથીતે પ્રેમ કરે છે, ફરિયાદ કરે છે, રડે છે અને ઘણીવાર ગાયક સાથે પોતે પણ ગાય છે.
પ્રતિબંધિત ફિલ્મની રીલમાં પિયાનો વગાડતા જયકિશન મળ્યા
વર્ષ ૨૦૨૦માં વર્ષ ૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘બેગુનાહ'ની દુર્લભ સોળ મિલીમીટર રીલ મળી હતી. આ ફિલ્મની પ્રિન્ટ નષ્ટ થઈ ગઈ હોવાનું દાયકાઓ સુધી માનવામાં આવતું હતું. મળેલી રીલમાં મુકેશના કંઠે ગવાયેલું ‘અય પ્યાસે દિલ બેઝુબાં' ગીત પણ હતું. ગીતમાં સંગીતકાર જયકિશન પોતે પડદા પર પિયાનો વગાડતા અને અભિનેત્રી શકીલા નૃત્ય કરતી જોવા મળે છે. અભિલેખાગારના તત્કાલીન નિયામકના જણાવ્યા પ્રમાણે ફિલ્મમાં જયકિશનની આ એકમાત્ર નોંધપાત્ર પડદાકીય હાજરી હતી. પિયાનો અને શંકરજયકિશનની જોડીને સમજવા માટે આ દુર્લભ લ્લશ્ય ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવે છે. તસવીર સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૮માં પ્રસિધ્ધ થયેલી જેમાં જમણી બાજુ અભિલેખાગારના તત્કાલીન ન્યિામક પ્રકાશ મગદૂમ છે, ડાબી બાજુના વ્યકિત સંતોષકુમાર જે શંકરજીના પુત્ર દર્શાય છે.
૮૮ ચાવીઓમાં સચવાયેલો સુવર્ણયુગ
શંકરજીનો ‘શીડમાયર' પિયાનો જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટમાં બનાવવામાં આવેલો ક્રોસ-સ્ટ્રંગ અપર-ડેમ્પર અપરાઇટ પ્રકારનો પિયાનો છે. તેમાં ૮૮ ચાવીઓ અને સાડાસાત સપ્તક છે. દાન સમયે તેની ઉંમર આશરે ૯૦થી ૧૦૦ વર્ષ ગણાવવામાં આવી હતી. પ્રાથમિક તપાસમાં તેનું નિર્માણ વર્ષ ૧૯૧૧થી ૧૯૨૦ વચ્ચે હોવાનું અનુમાન સામે આવ્યું હતું. શંકરજીના ૧૯૮૭માં અવસાન પછી આ પિયાનો લાંબા સમય સુધી વગાડવામાં આવ્યો ન હોવાનું પણ નોંધાયું હતું. તેમના પૌત્ર સંતોષકુમારે તેને રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ અભિલેખાગારને દાન આપ્યું અને સંગીતપ્રેમી સંદીપ આપટેએ આ પ્રક્રિયામાં સહયોગ આપ્યો હતો.
‘દિલ કે ઝરોખે મેં'ની પુરસ્કારમય ઓળખ
વર્ષ ૧૯૬૮ની ફિલ્મ ‘બ્રહ્મચારી'નું ‘દિલ કે ઝરોખે મેં તુઝકો બિઠાકર' મોહમ્મદ રફીએ ગાયું હતું. સંગીત શંકરજયકિશનનું અને શબ્દો હસરત જયપુરીના હતા. ફિલ્મનું દિગ્દર્શન ભપ્પી સોનીએ કર્યું હતું અને ગીત શમ્મી કપૂર પર ફિલ્માવવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૬૯ના ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ‘બ્રહ્મચારી' શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ, શમ્મી કપૂર શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શંકરજયકિશન શ્રેષ્ઠ સંગીતકાર બન્યા હતા. રફીને આ ગીત માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયકનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો. શ્રેષ્ઠ ગીતકારનો પુરસ્કાર હસરતને નહીં, પરંતુ ‘મૈં ગાઉં તુમ સો જાઓ' માટે શૈલેન્દ્રને મળ્યો હતો.
(સહયોગઃ જાણીતા સંગીતજ્ઞ શ્રી મહેશભાઇ યાજ્ઞિકની ડીજીટલ મિડીયા પોસ્ટના આધારે..(મો.૯૪૨૭૪ ૫૫૫૧૪-રાજકોટ-અમરેલી)
(3:21 PM IST)
