લખનૌ : ભારતનું 'ઘઉંનું કોઠાર' ગણાતા ઉત્તર પ્રદેશના ખેડૂતો હાલમાં આબોહવા પરિવર્તનના અદ્રશ્ય અને ભયાનક જોખમનો સામનો કરી રહ્યા છે. આબોહવા સંશોધન સંગઠન 'ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સ' દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા એક ચોંકાવનારા અહેવાલે ચેતવણી આપી છે કે, રાજ્યમાં બદલાતી હવામાન પેટર્ન, ખાસ કરીને રાત્રિના તાપમાનમાં થઈ રહેલો સતત વધારો અને શિયાળાની ટૂંકી થતી ઋતુ ઘઉંના પાક માટે ગંભીર જોખમ બની રહ્યા છે.
રાત્રિની ગરમી પાકના 'શ્વસન' પર કેવી રીતે મારે છે તરાપ?
અહેવાલ મુજબ, આખા દેશમાં દિવસના તાપમાન કરતા રાત્રિના તાપમાનમાં વધુ ઝડપથી વધારો થઈ રહ્યો છે, અને તેમાં પણ ઉત્તર પ્રદેશ અગ્રેસર છે. કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોના મતે, જ્યારે રાત્રે તાપમાન ઊંચું રહે છે, ત્યારે છોડના શ્વસનની પ્રક્રિયા તેજ બને છે. આ પ્રક્રિયામાં છોડ તે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનો વપરાશ કરી નાખે છે, જે ખરેખર અનાજના દાણા ભરાવા અને તેના કદમાં વધારો કરવા માટે જરૂરી હોય છે. પરિણામે, ઘઉંના દાણા નાના અને નબળા રહી જાય છે, જે સીધી રીતે પાકની ગુણવત્તા અને ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે.
શિયાળાની ઋતુનું ટૂંકું થવું - એક ગંભીર સંકટ
ઘઉં એ ઠંડીનો પાક છે અને તેને વિકાસ માટે લાંબા ગાળાની ઠંડી અનિવાર્ય છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી શિયાળો અપેક્ષા કરતા વહેલો પૂરો થઈ રહ્યો છે. ફેબ્રુઆરી મહિનામાં તાપમાનમાં દર દાયકાએ ૦.૬૯ ડિગ્રી સેલ્સિયસનો વધારો થઈ રહ્યો છે, જે પાકના ફૂલ આવવાના અને અનાજ ભરાવાના સૌથી સંવેદનશીલ સમયગાળાને અસર કરે છે. આ અચાનક ગરમીના તણાવને કારણે પાક અકાળે પરિપક્વ થઈ જાય છે, જેનાથી ખેડૂતોની મહેનત પર પાણી ફરી વળે છે.
કમોસમી વરસાદ અને અનિશ્ચિતતાનો માર
સ્થિતિ ત્યારે વધુ ગંભીર બને છે જ્યારે લણણીના સમયે અચાનક પશ્ચિમી વિક્ષેપને કારણે કમોસમી વરસાદ પડે છે. માર્ચ અને એપ્રિલ મહિનામાં થતો આ વરસાદ ઉભા પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે અને લણણી પછીના નુકસાનમાં પણ ધરખમ વધારો કરે છે. આ અણધારી આબોહવાને કારણે ઘઉંનું ઉત્પાદન માત્ર ખેડૂતોની આજીવિકા માટે જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા માટે પણ મોટો પ્રશ્ન બની રહ્યું છે.
ખેડૂતોનો સંઘર્ષ અને નીતિગત હસ્તક્ષેપની માંગ
આ કપરી સ્થિતિ સામે ખેડૂતો પોતાના સ્તરે અનુકૂલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે - જેમ કે ગરમી-સહિષ્ણુ જાતો અપનાવવી અથવા વાવણીના સમયમાં ફેરફાર કરવો. પરંતુ સંસાધનો અને આબોહવા સંબંધિત સચોટ માહિતીના અભાવે આ પ્રયાસો મર્યાદિત સાબિત થઈ રહ્યા છે. કૃષિ નિષ્ણાતો હવે સરકાર પાસે 'ક્લાઇમેટ-સ્માર્ટ' કૃષિ પદ્ધતિઓ, મજબૂત નાણાકીય સહાય અને અદ્યતન ચેતવણી પ્રણાલીઓ વિકસાવવાની તાતી માંગ કરી રહ્યા છે, જેથી ભવિષ્યના ખાદ્ય સંકટને રોકી શકાય.