નવી દિલ્હી: મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં આદિવાસી વિસ્તારો માટેના અત્યંત મહત્વના બે કાયદા - પંચાયત (અનુસૂચિત વિસ્તારો સુધી વિસ્તરણ) અધિનિયમ, ૧૯૯૬ (PESA) અને વન અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૬ (FRA) ના અમલીકરણ માટે રચાયેલી નવી 'ટાસ્ક ફોર્સ' વિવાદના વંટોળમાં ફસાઈ ગઈ છે. કોંગ્રેસે આ સરકારો પર આરોપ લગાવ્યો છે કે આ ટાસ્ક ફોર્સ દ્વારા વહીવટી પ્રક્રિયામાં RSS ની ભૂમિકાને 'સંસ્થાકીય' સ્વરૂપ આપવામાં આવી રહ્યું છે, જે આદિવાસીઓના મૂળભૂત લોકશાહી અધિકારોનું સીધું અપહરણ છે.
આરોપોનું કેન્દ્રબિંદુ: સંસ્થાકીય દખલગીરી
કોંગ્રેસના મહાસચિવ જયરામ રમેશે ટ્વિટર (X) પર તીખી પ્રતિક્રિયા આપતા જણાવ્યું હતું કે, આ કાર્યદળો સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓના મૂળ આત્માને તોડી રહ્યા છે. તેમણે દાવો કર્યો કે 'અખિલ ભારતીય વનવાસી કલ્યાણ આશ્રમ' જેવી RSS-સંલગ્ન સંસ્થાઓ આ પ્રક્રિયા પાછળનું પ્રેરક બળ છે. આ ટાસ્ક ફોર્સને વહીવટી જવાબદારીઓ સોંપવી એ ગ્રામ સભા જેવી બંધારણીય સંસ્થાઓની સત્તાને નબળી પાડવાનો પ્રયાસ છે. કોંગ્રેસના મતે, આદિવાસીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાને બદલે, આ ટાસ્ક ફોર્સ દ્વારા કાયદાના મૂળભૂત લોકશાહી માળખાને જ "વિકૃત" કરવામાં આવી રહ્યું છે.
પર્યાવરણ અને કુદરતી સંસાધનોનું શોષણ?
જયરામ રમેશે વધુ ગંભીર આક્ષેપ કરતા કહ્યું કે, આ માત્ર વહીવટી ફેરફાર નથી, પરંતુ જંગલ વિસ્તારોમાં રહેલા સમૃદ્ધ કુદરતી સંસાધનોના શોષણ માટેનો એક માર્ગ છે. તેમણે આશંકા વ્યક્ત કરી કે ખાણકામ (માઈનિંગ) કરતી કંપનીઓને ફાયદો પહોંચાડવા માટે આ ટાસ્ક ફોર્સનો પ્રભાવ ઉપયોગમાં લેવાઈ શકે છે. તેમણે સીધો ઈશારો કરતા કહ્યું કે, આ સમગ્ર રમત પાછળ "મોદાની સામ્રાજ્ય" (અદાણી ગ્રુપના સંદર્ભમાં) જેવા મોટા કોર્પોરેટ જૂથોના હિતો સંકળાયેલા હોઈ શકે છે. પર્યાવરણ અને જંગલ અધિકારોની અવગણના કરીને આ સંસાધનોનું આડેધડ દોહન કરવાનો આ એક ચોક્કસ પ્લાન હોવાનો તેમનો આરોપ છે.
ઓડિશા તરફ હવે નજર
કોંગ્રેસની ચેતવણી મુજબ, આ વિવાદાસ્પદ મોડેલ હવે અન્ય રાજ્યોમાં પણ ફેલાઈ રહ્યું છે. તેમણે દાવો કર્યો કે ઓડિશા ટૂંક સમયમાં જ આવું ટાસ્ક ફોર્સ રચનાર ત્રીજું રાજ્ય બનશે. પી.એસ.એ. અને એફ.આર.એ. કાયદાઓ કે જે દાયકાઓના લોક આંદોલનોમાંથી જન્મીને આદિવાસીઓને જમીન અને જંગલ પર હક આપવા માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા, તેના મૂળ પાત્રની તોડફોડ થઈ રહી હોવાનો આક્ષેપ કોંગ્રેસે કર્યો છે.
આ વિવાદ હવે રાજકીય આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપથી આગળ વધીને આદિવાસી વિસ્તારોના અસ્તિત્વ અને બંધારણીય અધિકારોની સુરક્ષાનો મુદ્દો બની ગયો છે. સરકાર આ બાબતે કેવી સ્પષ્ટતા આપે છે અને ટાસ્ક ફોર્સના અમલીકરણમાં કેટલી પારદર્શિતા લાવે છે, તે જોવું આગામી સમયમાં ખૂબ મહત્વનું બની રહેશે.