​મુંબઈ: રૂપિયાના સતત ઘસાતા મૂલ્યને સાચવી લેવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (આરબીઆઈ) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી વિદેશી ભારતીય (એનઆરઆઈ) થાપણોની ખાસ યોજના અપેક્ષા કરતાં અતિશય સફળ નીવડી છે. જોકે, અપેક્ષાથી ઘણું વધારે ભંડોળ દેશમાં આવી જતાં હવે આ સફળતા જ સેન્ટ્રલ બેંક માટે 'સમૃદ્ધિની સમસ્યા' સમાન બની ગઈ છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ અને નાણાકીય વિશ્લેષકોના અંદાજ મુજબ, આ પ્રવાહના પરિણામે રિઝર્વ બેંક સામે આશરે ૧૦.૬ અબજ ડોલર (અંદાજે ₹૧.૨ ટ્રિલિયન સુધી) નો સંભવિત નાણાકીય બોજ ઊભો થવાનું જોખમ સર્જાયું છે.

​જૂન મહિનામાં જ્યારે ભારતીય રૂપિયો તેના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો હતો, ત્યારે તેને ગગડતો અટકાવવા અને ફોરેક્સ ભંડોળ મજબૂત કરવા માટે આરબીઆઈએ ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ - બેંક એટલે કે FCNR(B) યોજના હેઠળ વિશેષ વિન્ડો ખુલ્લી મૂકી હતી. આ વિન્ડો દ્વારા અને એક્સટર્નલ કમર્શિયલ બોરોઈંગ્સ (ECB) માધ્યમથી મળીને કુલ ૧૩૬.૩૮ અબજ ડોલરનો જંગી વિદેશી કરન્સી પ્રવાહ દેશમાં આવ્યો છે, જે આરબીઆઈના પ્રારંભિક ૮૦ અબજ ડોલરના અંદાજ કરતાં ઘણો વધારે છે.

​આ યોજના હેઠળ આરબીઆઈએ બેંકોને આકર્ષવા માટે કરન્સી સ્વેપની સાનુકૂળ સુવિધા આપી હતી. આ કરન્સી સ્વેપમાં બેંકોને વિદેશી હૂંડિયામણના દરમાં થતા ઉતાર-ચઢાવના જોખમ સામે સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં આવી હતી, જેનો વાર્ષિક ખર્ચ આશરે ૩ થી ૩.૫ ટકા જેટલો થાય છે. આ ઉપરાંત, જ્યારે બેંકો પોતાની પાસે આવેલા ડોલરને આરબીઆઈ પાસે વટાવીને રૂપિયા મેળવે છે, ત્યારે બેંકિંગ સિસ્ટમમાં નાણાંનો ઉપાડ વધી જાય છે. આ વધારાની રોકડ (લિક્વિડિટી) ને અર્થતંત્રમાંથી પાછી ખેંચવા (એબ્સોર્બ કરવા) માટે પણ બેંકિંગ નિયંત્રકે વધારાની કામગીરી કરવી પડે છે.

​એમકે ગ્લોબલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસના અર્થશાસ્ત્રી માધવી અરોરાના વિશ્લેષણ મુજબ, સ્વેપ ખર્ચ અને લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ - બંને કામગીરીઓ મળીને આગામી પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં રિઝર્વ બેંકને ૧.૨ ટ્રિલિયન રૂપિયા ($૧૨.૭ અબજ) સુધીનો ફટકો પાડી શકે છે. આઈસીઆઈસીઆઈ સિક્યોરિટીઝના અર્થશાસ્ત્રી એ. પ્રસન્ના જણાવે છે કે, હવે નાણાકીય બજારનું સંપૂર્ણ ધ્યાન આ ભંડોળથી આરબીઆઈના લિક્વિડિટી સ્ટેન્સ અને દૈનિક કામગીરી પર પડનારી અસર તરફ કેન્દ્રિત થયું છે.

​જોકે, આ સમગ્ર બાબતે આરબીઆઈના આંતરિક વર્તુળોનું માનવું છે કે હાલ પૂરતી આ બાબત કોઈ મોટી ચિંતાજનક સ્થિતિ નથી. સેન્ટ્રલ બેંક પાસે હાલ આશરે ૭૩૦ અબજ ડોલરનું અનામત વિદેશી હૂંડિયામણ (ફોરેક્સ રિઝર્વ) ઉપલબ્ધ છે, જે ભવિષ્યમાં હજુ વધવાની શક્યતા છે. તેથી આ ભંડોળની ચૂકવણીમાં કોઈ મોટી અડચણ આવશે નહીં. આ સિવાય, આ ખર્ચનો અંતિમ આંકડો આરબીઆઈ આ પ્રાપ્ત થયેલા ડોલરનું વિદેશી બજારોમાં કેવું રોકાણ કરે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.

​આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેંકના અર્થશાસ્ત્રી ગૌરા સેનગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, જો રિઝર્વ બેંક આ ડોલર ભંડોળને વિદેશમાં, જેમ કે ૪.૭ ટકાનું વ્યાજ આપતી ૧૦-વર્ષીય યુએસ ટ્રેઝરીમાં રોકે છે, તો તેને હેજિંગ ખર્ચ કરતાં પણ વધુ વ્યાજ આવક થઈ શકે છે. આ સ્થિતિમાં વાર્ષિક ધોરણે ચોખ્ખો ખર્ચ ઘટીને ₹૧૦,૦૦૦ કરોડ જેટલો નીચો આવી શકે છે અથવા તો આરબીઆઈ માટે સકારાત્મક વળતર પણ આપી શકે છે.

​આમ છતાં, આ સ્થિતિની સીધી અસર કેન્દ્ર સરકારને મળતા ડિવિડન્ડ પર પડી શકે છે. ચાલુ વર્ષના મે મહિનામાં આરબીઆઈએ સરકારને રેકોર્ડબ્રેક ₹૨.૮૭ ટ્રિલિયનનું ડિવિડન્ડ ટ્રાન્સફર કર્યું હતું. જો આ નવા બોજને કારણે આરબીઆઈના નફા પર અસર પડશે તો ભવિષ્યમાં સરકારને મળતા ડિવિડન્ડમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, જે સરકાર માટે તેના બજેટ લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવાનું અઘરું બનાવી શકે છે.