નવી દિલ્હી, તા.૨૭: વિદેશમાં રોજીરોટી કમાવા જતા ભારતીય કામદારોની સુરક્ષા અને જીવન પરિસ્થિતિઓ સામે ફરી એકવાર ગંભીર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભું થયું છે. વિદેશ મંત્રાલય (MEA) ના તાજેતરના ડેટા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૩ થી ૨૦૨૫ દરમિયાન વિદેશમાં કાર્યસ્થળ પર થયેલા અકસ્માતોમાં ૮૦૦ થી વધુ ભારતીય નાગરિકોના કરુણ મોત નીપજ્યા છે. જેમાં સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે આ કુલ મૃત્યુના અડધાથી વધુ (૫૫%) માત્ર ખાડી (ગલ્ફ) દેશોમાં નોંધાયા છે, જ્યાં આ ત્રણ વર્ષમાં દર અઠવાડિયે સરેરાશ ત્રણ ભારતીયોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા છે.
ગયા મહિને કતારમાં થયેલા વિસ્ફોટમાં ૧૨ ભારતીયોના મોત બાદ આ આંકડાઓ સામે આવ્યા છે. ડેટા મુજબ, સાઉદી અરેબિયામાં સૌથી વધુ ૧૮૨ અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) માં ૧૨૮ ભારતીય કામદારોના અકસ્માતમાં મોત થયા છે. વિદેશમાં થતા તમામ કાર્યસ્થળ અકસ્માતોમાંથી આ બે દેશોનો હિસ્સો જ આશરે ૩૯% જેટલો છે.
અસહ્ય તાપમાનનો તફાવત અને નબળા સુરક્ષા પ્રોટોકોલ
તેલંગાણા NRI સ્થળાંતરિત સંગઠન અને માઇગ્રન્ટ્સ વેલ્ફેર એસોસિએશનના જણાવ્યા મુજબ, ગલ્ફના બાંધકામ, વેરહાઉસ, રિટેલ અને ઓટોમોબાઇલ જેવા જોખમી ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા મજૂરો માટે સુરક્ષા સાધનો (જેમ કે હેલ્મેટ, બૂટ, ગ્લોવ્ઝ) નો અપૂરતો ઉપયોગ અને સુરક્ષા તાલીમનો અભાવ મુખ્ય કારણો છે.
આ ઉપરાંત, હવામાનમાં આવતો તીવ્ર તફાવત કામદારોના સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાણઘાતક સાબિત થઈ રહ્યો છે. મજૂરો દિવસ દરમિયાન ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી પણ વધુ ગરમીમાં સખત મજૂરી કરે છે અને ત્યારબાદ રાત્રે ૨૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઠંડા કરાયેલા નાના રહેઠાણોમાં પાછા ફરે છે. તાપમાનમાં આવતો આ ૨૦ થી ૨૫ ડિગ્રીનો આંચકો ગંભીર શારીરિક અને હૃદયસંબંધિત તકલીફો ઊભી કરે છે.
"ઘણીવાર નોકરીદાતાઓ કાર્યસ્થળના મૃત્યુને હૃદયરોગના હુમલા જેવા 'કુદરતી કારણો' દર્શાવીને પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી જાય છે, જેનાથી મૃતકોના પરિવારોને વીમા કવરેજનું વળતર પણ મળતું નથી."
— બી.એમ. વિનોદ કુમાર (અધ્યક્ષ, NRI સલાહકાર સમિતિ, તેલંગાણા સરકાર)
અતિશય કામનો બોજ, માનસિક તણાવ અને આત્મહત્યાના કિસ્સા
અહેવાલ અનુસાર, ગલ્ફ દેશોમાં ભારતીય સ્થળાંતરિત કામદારોમાં આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ પણ ચિંતાજનક રીતે વધારે છે. સાંકડી વસાહતો, નબળી ગુણવત્તાનું ભોજન, સતત ૧૨ કલાકની શિફ્ટ અને ૩-૩ મહિના સુધી પગાર ન મળવો કે વેતનમાં કાપ મુકાવા જેવા માનસિક તણાવને કારણે ઘણા કામદારો આત્યંતિક પગલાં ભરવા મજબૂર બને છે.
ભારત સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા પગલાં
આ પરિસ્થિતિ અંગે વિદેશ રાજ્ય મંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે રાજ્યસભામાં જણાવ્યું હતું કે વિદેશમાં રહેતા ભારતીયોની સુરક્ષા સરકાર માટે સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે.
•    મદદ કેન્દ્રો: નવી દિલ્હી, દુબઈ, રિયાધ અને જેદ્દાહ ખાતે 'પ્રવાસી ભારતીય સહાયતા કેન્દ્રો' સ્થાપવામાં આવ્યા છે.
•    ઓપન હાઉસ અને કેમ્પ: ભારતીય મિશન દ્વારા કામદારો પાસેથી સીધો પ્રતિસાદ મેળવવા દૂરના વિસ્તારોમાં ઓપન હાઉસ અને કોન્સ્યુલર કેમ્પ યોજવામાં આવે છે.
•    મહિલા સુરક્ષા: ECR પાસપોર્ટ ધરાવતી મહિલા કામદારોના શોષણને અટકાવવા માટે હવે માત્ર રાજ્ય સંચાલિત અધિકૃત એજન્સીઓ મારફતે જ 'ઈ-માઈગ્રેટ' (e-Migrate) પોર્ટલ દ્વારા ભરતી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.