રાજકોટ: ભારતની સંસ્કૃતિ, ખેતી અને અર્થતંત્રમાં નદીઓનું યોગદાન અતુલ્ય છે. સામાન્ય રીતે લોકો એવું માને છે કે ભારતની તમામ મોટી નદીઓ હિમાલયના બરફીલા પહાડોમાંથી નીકળે છે. પરંતુ આ માન્યતા અધૂરી છે. ભારતમાં 400 થી વધુ નાની-મોટી નદીઓ વહે છે, જેને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: હિમાલયની નદીઓ અને દ્વીપકલ્પની (પ્રાયદ્વીપીય) નદીઓ.
હિમાલય વગરની 10 મોટી નદીઓ કઈ છે?
ભારતના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગમાં વહેતી નદીઓ હિમાલયના ગ્લેશિયરમાંથી નથી નીકળતી. આ નદીઓમાં ગુજરાતની જીવાદોરી સમાન નર્મદા, તાપી, સાબરમતી અને મહી ઉપરાંત દક્ષિણ ભારતની ગંગા કહેવાતી ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી, મહાનદી, લૂણી અને પેન્નારનો સમાવેશ થાય છે. આ નદીઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન પશ્ચિમ ઘાટ, વિંધ્ય પર્વતમાળા અને સાતપુડાના પહાડોમાં છે.
ગ્લેશિયર વગર કઈ રીતે વહે છે પાણી?
હિમાલયની નદીઓ જેમ કે ગંગા, બ્રહ્મપુત્રા અને સિંધુ ઉનાળામાં બરફ પીગળવાને કારણે વર્ષભર વહેતી રહે છે. જ્યારે દ્વીપકલ્પની નદીઓ મુખ્યત્વે વરસાદ પર આધારિત હોય છે. જોકે, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રીતે આ નદીઓ હિમાલય કરતા પણ પ્રાચીન માનવામાં આવે છે. આ નદીઓ ગાઢ જંગલો અને ખડકાળ જમીનમાંથી વહેતી હોવાથી વરસાદનું પાણી ભૂગર્ભમાં સંગ્રહાયેલું રહે છે, જે ઝરણાં સ્વરૂપે આખું વર્ષ નદીને જીવંત રાખે છે.
વહેવાની દિશામાં પણ છે મોટો તફાવત
રસપ્રદ વાત એ છે કે આમાંની કેટલીક નદીઓ પશ્ચિમ તરફ વહીને અરબ સાગરમાં મળે છે, જેમાં નર્મદા અને તાપી મુખ્ય છે. જ્યારે ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી અને મહાનદી પૂર્વ તરફ વહીને બંગાળની ખાડીમાં ભળે છે. આ નદીઓના પ્રવાહ સ્થિર નથી હોતા, કારણ કે તે ચોમાસાના વરસાદના આધારે ઘટે કે વધે છે.
પાડોશી દેશોમાંથી આવતી નદીઓ
ભારતમાં કેટલીક એવી નદીઓ પણ છે જેનું ઉદ્ગમ સ્થાન ભારતમાં નથી પણ પાડોશી દેશોમાં છે. બ્રહ્મપુત્રા, સિંધુ અને સતલજ નદીઓ તિબેટ (ચીન) ના વિસ્તારમાંથી નીકળે છે. બ્રહ્મપુત્રા તિબેટમાં 'યારલુંગ ત્સાંગપો' તરીકે ઓળખાય છે અને અરુણાચલ પ્રદેશમાંથી ભારતમાં પ્રવેશ કરે છે.
આમ, ભારતની નદીઓનું આ વૈવિધ્ય જ દેશને કુદરતી રીતે સમૃદ્ધ બનાવે છે. ભલે તે હિમાલયના બરફમાંથી નીકળતી હોય કે દક્ષિણના પહાડોના વરસાદી ઝરણામાંથી, દરેક નદી ભારતની ધરતીને હરિયાળી રાખવાનું કામ કરે છે.