મુંબઈ : ઝી અને એસ્સેલ જૂથના સ્થાપક ડૉ. સુભાષ ચંદ્રા તથા રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના ચેરમેન મુકેશ અંબાણી વચ્ચેનો વિવાદ હવે ભારતના કોર્પોરેટ જગતની સૌથી ચર્ચાસ્પદ ઘટનાઓ પૈકીનો એક બની ગયો છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી દેશભરના અગ્રણી અખબારો અને વ્યાપારિક સમાચાર માધ્યમોમાં આ મુદ્દો ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.

સુભાષ ચંદ્રાએ ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રૂ. ૨૨ હજાર કરોડનો આંકડો તેમણે વ્યક્તિગત રીતે લીધેલી લોનનો નથી, પરંતુ વિવિધ ઋણગ્રાહક કંપનીઓ માટે આપેલી વ્યક્તિગત ગેરંટીઓ સાથે જોડાયેલા દાવાઓનો છે.

આ સમગ્ર વિવાદની ચિંગારી નેશનલ કંપની લો ટ્રિબ્યુનલમાં ચાલી રહેલી સુભાષ ચંદ્રાની વ્યક્તિગત નાદારી પ્રક્રિયાના પુનઃચુકવણી પ્રસ્તાવથી ભડકી હતી. ઉપલબ્ધ ન્યાયિક વિગતો પ્રમાણે લગભગ રૂ. ૨૨,૦૦૬.૫૭ કરોડના સ્વીકારાયેલા દાવાઓ સામે પુનઃચુકવણી યોજનામાં લેણદારો માટે રૂ. ૬.૨૫ કરોડ તથા નાદારી પ્રક્રિયાના ખર્ચ માટે રૂ. ૨૫ લાખની જોગવાઈ છે. બંને મળીને લગભગ રૂ. ૬.૫ કરોડ થાય છે.

સીધો સરવાળો કરવામાં આવે તો આ રકમ કુલ સ્વીકારાયેલા દાવાની અત્યંત નાની ટકાવારી થાય છે. પરંતુ આ જ રીતે સમગ્ર બાબત રજૂ કરવા સામે સુભાષ ચંદ્રાએ ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

ચંદ્રાનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે રૂ. ૨૨,૦૦૬ કરોડને તેમની ‘વ્યક્તિગત લોન’ તરીકે રજૂ કરવું ખોટું છે. જુદી જુદી કંપનીઓએ લોન લીધી હતી અને તેમણે તે લોન સામે વ્યક્તિગત ગેરંટી આપી હતી. એટલે વ્યક્તિગત નાદારી પ્રક્રિયામાં સ્વીકારાયેલા ગેરંટીના દાવાઓને સુભાષ ચંદ્રાએ પોતે બેન્કોમાંથી રોકડ સ્વરૂપે રૂ. ૨૨ હજાર કરોડ લીધા હોય તે રીતે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.

મુખ્ય ઋણગ્રાહક કંપનીઓ સામે લેણદારોના વસૂલાતના અધિકારો પણ સમાપ્ત થતા નથી. મૂળ ઋણગ્રાહકો, તેમની સિક્યોરિટીઓ તથા અન્ય ઉપલબ્ધ સંપત્તિઓ સામે વસૂલાતની કાર્યવાહી ચાલુ રહી શકે છે.

સુભાષ ચંદ્રાએ ૨૮ ઓગસ્ટે પ્રસિદ્ધ કરેલા વિડિયો સંદેશામાં પ્રથમ વખત સીધું મુકેશ અંબાણીનું નામ લઈને સમગ્ર વિવાદ અંગે પોતાની વાત રજૂ કરી હતી.

વિડિયોમાં ચંદ્રાની ભાષા અત્યંત સંયમિત અને નમ્ર જોવા મળી હતી, પરંતુ તેમના શબ્દોમાં મક્કમતા પણ એટલી જ સ્પષ્ટ હતી. તેમણે મુકેશ અંબાણીને સંબોધીને સારાંશરૂપે કહ્યું હતું કે, ‘મુકેશજી, કૃપા કરીને મારા વ્યક્તિગત અને મારા જૂથ વિરુદ્ધ ખોટો પ્રચાર બંધ કરો.’

ચંદ્રાએ મુકેશ અંબાણીના પિતા ધીરુભાઈ અંબાણીનો અત્યંત આદરપૂર્વક ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે તેઓ ધીરુભાઈ અંબાણી પાસેથી જીવન અને વ્યવસાય અંગે ઘણું શીખ્યા છે.

પરંતુ ત્યારબાદ તેમણે મુકેશ અંબાણીને અત્યંત મક્કમ સંદેશ આપતાં કહ્યું કે પોતે જીવનમાં ઘણું ગુમાવી ચૂક્યા છે અને હવે તેમની પાસે ગુમાવવા માટે બહુ ઓછું છે, જ્યારે મુકેશ અંબાણી પાસે ગુમાવવા માટે ઘણું છે.

તેમણે એમ પણ કહ્યું કે જો તેમના અને તેમના જૂથ વિરુદ્ધ સતત હુમલા કરવામાં આવશે તો તેમને પોતાનો બચાવ કરવાનો અને યોગ્ય જવાબ આપવાનો અધિકાર છે.

ચંદ્રાએ વિડિયોમાં એવો દાવો પણ કર્યો કે તેમણે આ મામલે મુકેશ અંબાણીનો સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. વાત ન થઈ શકતાં તેમણે પત્ર પણ લખ્યો છે.

તેમણે વર્ષ ૨૦૧૯ દરમિયાન ઝીના શેરમાં આવેલા ભારે ઘટાડા અને ત્યારબાદ ઝી ઉપર નિયંત્રણ મેળવવા માટે થયેલી કેટલીક કોર્પોરેટ ગતિવિધિઓ અંગે પણ રિલાયન્સ સાથે સંકળાયેલા હિતો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો.

જોકે આ તમામ બાબતો સુભાષ ચંદ્રા દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્ષેપો છે. કોઈ અદાલત કે સત્તાવાર તપાસ એજન્સીએ આ આરોપોને અત્યાર સુધી સ્થાપિત હકીકત તરીકે જાહેર કર્યા નથી.

ચંદ્રાએ જણાવ્યું હતું કે તે સમયે સૂચવવામાં આવેલી કેટલીક વ્યવસ્થાઓ તેમના પરિવાર માટે આર્થિક રીતે લાભદાયી હોઈ શકે તેમ હતી, પરંતુ તેઓ માનતા હતા કે તે લઘુમતી શેરધારકોના હિતમાં નહોતી.

વિડિયોના એક તબક્કે ચંદ્રાએ અત્યંત કડક રૂપક વાપરતાં જણાવ્યું હતું કે સામે પક્ષની ‘અલમારીમાં પણ અનેક કંકાલ હોઈ શકે છે.’ પોતાના વિરુદ્ધનું અભિયાન ચાલુ રહેશે તો તેઓ તેનો યોગ્ય જવાબ આપશે તેવો પણ તેમણે સંકેત આપ્યો હતો.

આ નિવેદનને સુભાષ ચંદ્રાના આક્ષેપ અને ચેતવણી તરીકે જ જોવું જરૂરી છે. તેના આધારે કોઈ ચોક્કસ ગેરરીતિ સાબિત થઈ હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.

રિલાયન્સ જૂથે સુભાષ ચંદ્રાના આક્ષેપોનો સત્તાવાર પ્રતિભાવ આપતાં તમામ આક્ષેપોને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યા છે.

જૂથે જણાવ્યું કે ચંદ્રાની ટિપ્પણીઓથી તેને નિરાશા થઈ છે અને રિલાયન્સ સાથે જોડાયેલા મીડિયા એકમો અંગે કરવામાં આવેલા આક્ષેપો તથા સંકેતોને તે દૃઢતાપૂર્વક નકારે છે.

રિલાયન્સે એમ પણ જણાવ્યું કે તેના મીડિયા માધ્યમોનો ઉપયોગ કોઈ વ્યક્તિ ઉપર હુમલો કરવા માટે ક્યારેય કરવામાં આવ્યો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ કરવામાં આવશે નહીં.

સાથે જ રિલાયન્સે સુભાષ ચંદ્રાને ઉદ્યોગપતિ અને ઉદ્યમી તરીકે આદર આપતું હોવાનું પણ જણાવ્યું હતું અને તેમને શુભેચ્છા પાઠવી હતી.

સુભાષ ચંદ્રાએ પોતાના જૂથની જૂની નાણાકીય સ્થિતિ અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ આંકડા રજૂ કર્યા છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ આસપાસ જે કંપનીઓ માટે તેમણે વ્યક્તિગત ગેરંટી આપી હતી તેમની કુલ બાકી જવાબદારીઓ આશરે રૂ. ૪૫ હજાર કરોડ હતી.

ચંદ્રાનો દાવો છે કે ત્યારબાદ ઋણગ્રાહક એકમોએ - બોરોઅર્સ એન્ટિટીઝએ - લગભગ રૂ. ૪૩ હજાર કરોડની ચુકવણી કરી દીધી છે. આ આંકડા સુભાષ ચંદ્રા અને તેમના કાર્યાલય તરફથી જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.

તેમણે કહ્યું છે કે સ્વતંત્ર તપાસ કે હિસાબોની ચકાસણી કરવામાં આવે તો સમગ્ર વાસ્તવિકતા બહાર આવી શકે છે.

સુભાષ ચંદ્રાએ વધુ એક સ્પષ્ટીકરણમાં જણાવ્યું છે કે હાલ ચર્ચામાં રહેલા ચોક્કસ દાવાઓમાં રૂ. ૫,૩૧૧ કરોડના દાવા દાખલ થયા હતા. તેમાં રૂ. ૧,૦૪૯ કરોડના દાવાઓની ચુકવણી અથવા સમાધાન થઈ ગયા બાદ રૂ. ૪,૨૬૨ કરોડનો આંકડો બાકી રહે છે.

ચંદ્રાના જણાવ્યા પ્રમાણે તેમણે સંબંધિત મૂળ ઋણગ્રાહકો સાથે વાત કરી છે અને લેણદારો સાથે હિસાબોની ચકાસણી તથા સમાધાન થયા પછી બાકી રકમ ચૂકવવાની ખાતરી ઋણગ્રાહકોએ આપી છે.

*૨૨,૦૦૬ કરોડ સામે ૬.૫ કરોડ—હકીકતમાં આંકડા શું કહે છે?*

ટ્રિબ્યુનલની પ્રક્રિયામાં આશરે રૂ. ૨૨,૦૦૬.૫૭ કરોડના સ્વીકારાયેલા દાવાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પુનઃચુકવણી યોજનામાં લેણદારો માટે રૂ. ૬.૨૫ કરોડ અને પ્રક્રિયા ખર્ચ માટે રૂ. ૨૫ લાખની જોગવાઈ છે.

યોજનાને મતમૂલ્યના લગભગ ૮૦.૮૧ ટકા સમર્થન મળ્યું હોવાનું ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોમાં જણાવાયું છે.

એચડીએફસી બેન્ક, એક્સિસ બેન્ક, કેનેરા બેન્ક, આરબીએલ બેન્ક, યુનિયન બેન્ક તથા એલઆઈસી હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ સહિત કેટલાક ધિરાણદાતાઓએ યોજનાનો વિરોધ કર્યો હતો.

અહીં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે રૂ. ૨૨,૦૦૬ કરોડને સુભાષ ચંદ્રાએ વ્યક્તિગત રીતે લીધેલી સીધી લોન કહેવી અને વ્યક્તિગત ગેરંટીઓ હેઠળ તેમની સામે દાખલ થયેલા દાવા કહેવા—બંને કાનૂની રીતે એકસરખી બાબત નથી.

કેટલાક લેણદારોએ યોજનાની તરફેણમાં પડેલા મતો અંગે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો છે અને કેટલીક સંસ્થાઓ ચંદ્રા અથવા તેમના પરિવાર સાથે સંબંધિત હોવાના આરોપો લગાવ્યા છે. આ મુદ્દાઓ ઉપર આગળ અપીલની કાર્યવાહી થવાની શક્યતા છે.

*મોટા ધિરાણદાતાઓ અપીલની તૈયારીમાં, કાનૂની લડાઈ હજી પૂરી નથી*

એલઆઈસી હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ, કેનેરા બેન્ક અને યુનિયન બેન્કે પુનઃચુકવણી યોજનાનો વિરોધ કર્યો છે અને નેશનલ કંપની લો એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ તેને પડકારવાની તૈયારી દર્શાવી છે.

આ ત્રણેય ધિરાણદાતાઓનો સંયુક્ત મતહિસ્સો લગભગ ૮.૪૫ ટકા હોવાનું જણાવાયું છે. તેમાં એલઆઈસી હાઉસિંગ ફાઇનાન્સનો લગભગ ૬.૦૯ ટકા, કેનેરા બેન્કનો ૧.૬૦ ટકા અને યુનિયન બેન્કનો ૦.૭૬ ટકા મતહિસ્સો છે.

કેનેરા બેન્ક તરફથી ફોરેન્સિક તપાસની માગણી પણ કરવામાં આવી હતી. એચડીએફસી બેન્કે પણ યોજનાનો વિરોધ કર્યો છે અને કાનૂની વિકલ્પો અંગે વિચારણા કરી રહી હોવાનું જણાવાયું છે.

આથી રૂ. ૬.૫ કરોડની પુનઃચુકવણી યોજનાને મંજૂરી મળી હોવા છતાં સમગ્ર કાનૂની વિવાદ પૂર્ણ થયો નથી.

ચંદ્રાના કાર્યાલયે તેમની વ્યક્તિગત સંપત્તિ અંગે પણ આંકડા જાહેર કર્યા છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં જાહેર કરેલી કુલ સંપત્તિ રૂ. ૩૯.૦૮ કરોડ હોવાનું તથા વર્ષ ૨૦૨૪માં રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ સમક્ષ દર્શાવવામાં આવેલી વ્યક્તિગત સંપત્તિ રૂ. ૩૧.૭૯ કરોડ હોવાનું જણાવાયું છે. તેમાં આશરે રૂ. ૨૫ કરોડનું રહેણાંક મકાન સામેલ હોવાનું કહેવાયું છે.

ચંદ્રા પક્ષે વર્ષ ૨૦૧૭માં તેમના નામે દર્શાવવામાં આવેલા રૂ. ૪૫,૮૮૮ કરોડના નેટવર્થના કેટલાક પ્રચલિત આંકડાઓ સામે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

સમગ્ર પ્રકરણ હવે વધુ રસપ્રદ બન્યું છે કારણ કે સુભાષ ચંદ્રાએ ૩૧ ઓગસ્ટે સવારે ૯ વાગ્યાથી ઇન્સ્ટાગ્રામ ઉપર જીવંત સંવાદ કરીને લોકોના પ્રશ્નોના જવાબ આપવાની જાહેરાત કરી છે.

તેમણે લોકોને પોતાના વિશે અભિપ્રાય બનાવતા પહેલાં તેમની પાસેથી સીધી હકીકતો સાંભળવાની અપીલ કરી છે. આ સંવાદમાં મુકેશ અંબાણી સામે કરવામાં આવેલા આક્ષેપો, રૂ. ૨૨ હજાર કરોડના દાવાની ગૂંચવણ, વ્યક્તિગત ગેરંટી તથા નાદારી પ્રક્રિયા અંગે ચંદ્રા વધુ ખુલાસા કરે તેના પર હવે કોર્પોરેટ જગતની નજર મંડાઈ છે. મિન્ટ, ધ હિન્દુ, વિયોન, એક્સચેન્જ મીડિયા સહિતના મીડિયા પ્લેટફોર્મ ઉપર પ્રસિદ્ધ થયેલ અહેવાલોના આધારે સાભાર.