રાજકોટ, તા.૨૨: ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ૧૯૬૦ માં હસ્તાક્ષર કરાયેલી ૬૫ વર્ષ જૂની 'સિંધુ જળ સંધિ' (Indus Waters Treaty - IWT) ના ભવિષ્યને લઈને ભારત સરકારે અત્યંત સ્પષ્ટ અને કડક વલણ અપનાવ્યું છે. ઉચ્ચ સરકારી સૂત્રો અને સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત હવે ૨૦૨૫ અગાઉની સ્થિતિમાં પાછા ફરવાના કે વર્તમાન સ્વરૂપમાં આ સંધિને ચાલુ રાખવાના બિલકુલ પક્ષમાં નથી. પહલગામમાં થયેલા નિર્મમ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે આ સંધિને અનિશ્ચિત સમય માટે મુલતવી (સસ્પેન્ડ) કરી દીધી હતી. ભારતે સાફ શબ્દોમાં સંકેત આપ્યો છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સરહદપારથી ફેલાવાતા આતંકવાદને સંપૂર્ણપણે બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી સંધિની પુનઃસ્થાપનાનો કોઈ પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી.
"સંધિમાં રહેવું ભારતના હિતમાં નથી"
નવી દિલ્હી ખાતે પસંદગીના પત્રકારો સાથેની ખાસ વાતચીત દરમિયાન ભારત સરકારના એક ઉચ્ચ અધિકારીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે, "સિંધુ જળ સંધિમાં તેના વર્તમાન માળખા સાથે રહેવું એ હવે ભારતના રાષ્ટ્રીય હિતમાં નથી." તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાને સતત આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપીને આ ઐતિહાસિક સંધિના મૂળ પાયાને જ નષ્ટ કરી દીધો છે. આ ઉપરાંત, આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change), ગ્લેશિયરોનું પીગળવું અને પાણીની વધતી જતી સ્થાનિક જરૂરિયાતો જેવા આધુનિક પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને જ સંધિ પર પુનર્વિચાર થઈ શકે છે, અન્યથા નહીં.
હાઈડ્રોલોજિકલ ડેટા બંધ થતાં પાકિસ્તાનમાં ફફડાટ
સંધિ સસ્પેન્ડ થયા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સાથે નદીઓના પ્રવાહ અને પાણી સંબંધિત હાઈડ્રોલોજિકલ ડેટા શેર કરવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધું છે. એક નીચલા કાંઠાનું (Downstream) રાજ્ય હોવાને કારણે પાકિસ્તાન માટે પૂર નિયંત્રણ અને જળ વ્યવસ્થાપન માટે આ ડેટા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હતો. ભારત હવે ચેનાબ અને જેલમ જેવી પશ્ચિમી નદીઓ પર ૫ થી વધુ નવા હાઈડ્રોઈલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપથી અમલમાં મૂકી રહ્યું છે, જેથી પોતાના હિસ્સાના પાણીનો મહત્તમ ઉપયોગ કરી શકાય.
વિશ્વ સમક્ષ પાકિસ્તાનનું રોકકળ અને કેનેડા પાસે મદદની ગુહાર
ભારતના આ નિર્ણયથી આર્થિક અને જળ સંકટમાં ઘેરાયેલું પાકિસ્તાન હવે વૈશ્વિક મંચ પર મદદ માટે ભીખ માંગી રહ્યું છે. તાજેતરમાં ૨૦ જુલાઈના રોજ પાકિસ્તાનના નાયબ વડાપ્રધાન ઈશાક ડારે કેનેડાના વિદેશ મંત્રી અનિતા આનંદ સાથેની સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદમાં ભારત પર "પાણીનું શસ્ત્રીકરણ" (Water Weaponization) કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો અને કેનેડા સહિતના મિત્ર દેશોને દબાણ લાવવા વિનંતી કરી હતી. જોકે, ભારતે અગાઉ જ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે આ દ્વિપક્ષીય મુદ્દો છે અને ત્રીજા પક્ષની મધ્યસ્થતા સ્વીકાર્ય નથી.
'લોહી અને પાણી એકસાથે વહી શકે નહીં'
આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના નિષ્ણાતોના મતે, ૧૯૬૦ ની સંધિ હેઠળ પાકિસ્તાનને ૬ નદીઓના કુલ પાણીમાંથી ૮૦.૫૨% પાણી મળતું હતું, જ્યારે ભારત પાસે માત્ર ૧૯.૪૮% પાણી જ હતું — જે ઈતિહાસની સૌથી અસમાન સંધિઓમાંની એક હતી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સ્પષ્ટ સંદેશ "લોહી અને પાણી એકસાથે વહી શકે નહીં" ને દોહરાવતા ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આતંકવાદ પર ચકાસણીયોગ્ય કાર્યવાહી વગર હવે પાણીનો એક પણ ટીપો વધારાનો આપવામાં આવશે નહીં.
મુખ્ય બિંદુઓ (Quick Takeaways):
•    સંધિનો ઈતિહાસ: સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૦ માં ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે હસ્તાક્ષર થયેલા.
•    મુખ્ય કારણ: એપ્રિલ ૨૦૨૫ નો પહલગામ આતંકી હુમલો (૨૬ નિર્દોષ ભારતીયોની હત્યા).
•    ભારતનું આગામી પગલું: ચેનાબ અને જેલમ નદી પર નવા હાઈડ્રોપાવર ડેમ બનાવીને પાણીનો ભારતીય ખેતી માટે સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો.