​શ્રીહરિકોટા : ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન (ઇસરો) દ્વારા ૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ વહેલી સવારે રોકેટ જીએસએલવી-એફ17 (GSLV-F17) મારફતે 'ઈઓએસ-05' (EOS-05) અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટને તેની નિર્ધારિત કક્ષામાં સફળતાપૂર્વક પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. સાત મહિનાના લાંબા વિરામ બાદ પ્રાપ્ત થયેલી આ સિદ્ધિ વર્ષ ૨૦૨૬માં ઇસરોનું પ્રથમ સફળ મિશન બનવાની સાથે સાથે ભારતીય અવકાશ વિજ્ઞાન માટે એક નવો યુગ લાવનારી સાબિત થઈ રહી છે. આ સેટેલાઇટની મદદથી ભારત હવે સમગ્ર ઉપખંડ પર સતત અને તીક્ષ્ણ નજર રાખવાની ક્ષમતા ધરાવતા વિશ્વના ગણતરીના સુપરપાવર દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ ગયું છે.

​ભૂ-સ્થિર કક્ષા અને તકનીકી વિશેષતા

ઇસરો દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવેલા ઈઓએસ-05 ઉપગ્રહની મુખ્ય વિશિષ્ટતા તેની કક્ષા છે. તેને સબ-જીઓસિન્ક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટ (sub-GTO) માં મૂકવામાં આવ્યો છે, જ્યાંથી સેટેલાઇટ પોતાના થ્રસ્ટર્સનો ઉપયોગ કરીને આગામી દિવસોમાં પૃથ્વીથી આશરે ૩૬,૦૦૦ કિલોમીટરની ઊંચાઈએ ભૂ-સ્થિર (Geosynchronous) કક્ષામાં સ્થિર થશે. આ કક્ષામાં ઉપગ્રહ પૃથ્વીની ભ્રમણગતિ સાથે સુસંગત થઈને ભારતીય ઉપખંડ પર એક જ જગ્યાએ સ્થિર દેખાશે. આ નવ વર્ષના મિશન ગાળા દરમિયાન પસંદગીના વિસ્તારોની દર ૫ મિનિટે અને સમગ્ર ભારતીય જમીની વિસ્તારની દર ૩૦ મિનિટે તસવીરો ઝડપી શકશે. અત્યાર સુધી નીચી કક્ષાના (LEO) ઉપગ્રહો દ્વારા એક જ વિસ્તારની ફરીથી તસવીર લેવા માટે દિવસો સુધી રાહ જોવી પડતી હતી, જે સમસ્યાનો હવે કાયમી ઉકેલ આવી ગયો છે.

​રક્ષણ, કુદરતી હોનારત અને હવામાન ક્ષેત્રે મોટો ફાયદો

આ ઉપગ્રહથી મળનારા ડેટાનો ઉપયોગ દેશની સુરક્ષા સરહદો, દરિયાઈ માર્ગોની સતત દેખરેખ તેમજ બદલાતા હવામાન, પૂર અને જંગલની આગ જેવી કુદરતી આપત્તિઓની આગોતરી જાણકારી માટે થશે. ઇન્ડિયન સ્પેસ એસોસિએશનના ડાયરેક્ટર જનરલ લેફ્ટનન્ટ જનરલ એ.કે. ભટ્ટ (નિવૃત્ત) જણાવે છે કે આ સુવિધાઓથી ભારતની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાઓમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થશે. આ ઉપરાંત પિક્સલ (Pixxel) ના સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપના સીઇઓ અવૈસ અહેમદે નોંધ્યું હતું કે સતત મેળવાતી આ તસવીરોથી સંરક્ષણ અને સુરક્ષા દળોને ઝડપી અને સચોટ નિર્ણયો લેવામાં મદદ મળશે.

​ખાનગી ક્ષેત્ર અને AI સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે નવી તકો

રોકાણકારો અને સ્પેસ ટેકનોલોજીના નિષ્ણાતોના મતે ઈઓએસ-05 માંથી પ્રાપ્ત થનારો સતત રિયલ-ટાઇમ ડેટા દેશના ખાનગી સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ, સોફ્ટવેર ડેવલપર્સ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ક્ષેત્ર માટે વ્યાપારી તકો ઊભી કરશે. સેટેલાઇટ ડેટા પ્રોસેસિંગ અને એનાલિટિક્સ ક્ષેત્રે કામ કરતી કંપનીઓ આ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને કૃષિ, શિપિંગ અને રિયલ એસ્ટેટ જેવા ઉદ્યોગો માટે ચોક્કસ માહિતી પૂરી પાડી શકશે.

​છેલ્લા એક વર્ષના નિષ્ફળતાના વાદળો વિખેરાયા

ઉલ્લેખનીય છે કે ઇસરો માટે આ સફળતા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે છેલ્લા ૧૨ મહિનામાં ઇસરોને ત્રણ મોટા આંચકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં પીએસએલવી-સી62 (PSLV-C62) મિશન નિષ્ફળ ગયું હતું, જ્યારે જાન્યુઆરી ૨૦૨૫માં જીએસએલવી-એફ15 વાલ્વની ખામીને કારણે નિષ્ફળ રહ્યું હતું અને મે ૨૦૨૫માં પીએસએલવી-સી61 માં પણ તકનીકી ખામી સર્જાઈ હતી. જોકે, આ ગાળા દરમિયાન જુલાઈ ૨૦૨૫માં નાસા-ઇસરોનું નિસાર (NISAR) અને નવેમ્બરમાં નેવીનું સીએમએસ-03 લોન્ચ સફળ રહ્યા હતા. જીએસએલવી-એફ17 ના આ નવજીવન સમાન સફળ પરીક્ષણથી ઇસરોના ભરોસાપાત્ર લોન્ચિંગ નેટવર્કને ફરી મજબૂતી મળી છે.

​ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં વધુ ૬ લોન્ચિંગનું આયોજન

સફળ લોન્ચિંગ બાદ ઇસરોના ચેરમેન અને અંતરિક્ષ વિભાગના સચિવ ડો. વી. નારાયણને માધ્યમોને જણાવ્યું હતું કે આ સફળતા બાદ ઇસરોના મિશન કેલેન્ડરને પુનઃ પાટા પર લાવવામાં આવ્યું છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં ઇસરો દ્વારા અન્ય ૬ મહત્વપૂર્ણ મિશન લોન્ચ કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે, જેમાં ભારતના માનવસહિત અવકાશ મિશન 'ગગનયાન' ના પ્રથમ ક્રૂ-રહિત (Uncrewed) મિશનનો પણ સમાવેશ થાય છે.