નવી દિલ્હી: ભારતમાં અત્યારે ‘સીમાંકન’ (Delimitation) શબ્દ રાજકીય વર્તુળોમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. 2029ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા કેન્દ્ર સરકાર દેશના ચૂંટણી મતવિસ્તારોમાં મોટો ફેરફાર કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનીએ તો, આ પ્રક્રિયા બાદ લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા હાલની 543 થી વધીને આશરે 850 થઈ શકે છે. આ ફેરફાર પાછળ વસ્તી વૃદ્ધિ અને મહિલાઓ માટે 33% અનામત લાગુ કરવાનો મુખ્ય હેતુ છે. ચાલો સમજીએ કે આઝાદી પછી ભારતમાં સીમાંકન ક્યારે અને કેવી રીતે થયું.
શું છે આ સીમાંકન પ્રક્રિયા?
સીમાંકન એટલે વસ્તીના આંકડાના આધારે લોકસભા અને વિધાનસભાના મતવિસ્તારોની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ‘સમાન પ્રતિનિધિત્વ’ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, જેથી દરેક સાંસદ કે ધારાસભ્ય લગભગ સમાન સંખ્યામાં નાગરિકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે. આ જવાબદારી ‘સીમાંકન પંચ’ (Delimitation Commission) સંભાળે છે.
ઇતિહાસના ચાર મહત્વના પડાવ
1. પ્રથમ સીમાંકન (1952):
આઝાદી પછી 1951ની પ્રથમ વસ્તી ગણતરીના આધારે 1952માં પ્રથમવાર સીમાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. નવા રાષ્ટ્ર માટે આ પાયાનું પગલું હતું, જેણે ભારતની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીઓનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.
2. બીજું સીમાંકન (1963):
1961ની વસ્તી ગણતરીના આધારે 1963માં બીજી વાર કવાયત હાથ ધરાઈ. આ સમયે વધતી વસ્તીને ધ્યાનમાં રાખીને લોકસભાની બેઠકોમાં જરૂરી સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા.
3. ત્રીજું સીમાંકન (1973) - એક ટર્નિંગ પોઈન્ટ:
1971ની વસ્તી ગણતરી બાદ 1973માં લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારીને 543 કરવામાં આવી હતી. જોકે, 1976માં એક મોટો નિર્ણય લેવાયો અને બેઠકોની સંખ્યા વર્ષ 2000 સુધી સ્થિર કરી દેવામાં આવી. આ પાછળનું કારણ એ હતું કે જે રાજ્યોએ વસ્તી નિયંત્રણમાં સારું કામ કર્યું હતું, તેમને પ્રતિનિધિત્વમાં નુકસાન ન જાય.
4. ચોથું સીમાંકન (2002):
લગભગ ત્રણ દાયકાના વિરામ બાદ 2001ની વસ્તી ગણતરીના આધારે 2002માં ચોથું સીમાંકન થયું. આ વખતે બેઠકોની કુલ સંખ્યા (543) માં કોઈ ફેરફાર થયો ન હતો, પરંતુ મતવિસ્તારોની ભૌગોલિક સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવામાં આવી અને SC/ST અનામત બેઠકોનું પુનર્ગઠન થયું.
હવે કેમ છે આટલી ઉત્સુકતા?
હવે જ્યારે 2026 પછી સીમાંકન પરનો પ્રતિબંધ હટવા જઈ રહ્યો છે, ત્યારે વસ્તીમાં થયેલા તોતિંગ વધારાને કારણે બેઠકોની સંખ્યામાં મોટો ફેરફાર નિશ્ચિત છે. નવા સંસદ ભવનમાં પણ વધુ સાંસદો બેસી શકે તેવી વ્યવસ્થા પહેલેથી જ કરવામાં આવી છે. 2029ની ચૂંટણી ભારતની લોકશાહીમાં એક નવો અધ્યાય લખશે જેમાં દક્ષિણ અને ઉત્તર ભારતના રાજ્યોના પ્રતિનિધિત્વનું સંતુલન જાળવવું એ સરકાર માટે મોટો પડકાર રહેશે.
ટુંકમાં સમજો: સીમાંકન એ માત્ર નકશા બદલવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે દેશના દરેક નાગરિકનો અવાજ સંસદ સુધી સમાન રીતે પહોંચે તેની ખાતરી કરવાની બંધારણીય રીત છે.