રૂરકી : તાજેતરમાં નેપાળ અને હિમાલયી ક્ષેત્રોમાં સર્જાયેલી કુદરતી હોનારતોની પૃષ્ઠભૂમિ વચ્ચે, આઈઆઈટી (IIT) રૂરકીના સિવિલ એન્જિનિયરિંગ વિભાગના પ્રોફેસર સૌરભ વિજયની આગેવાની હેઠળના સંશોધકો દ્વારા હિમાલય ક્ષેત્રમાં ઝડપથી વધી રહેલા હિમનદી તળાવો (ગ્લેશિયલ લેક્સ) અને તેનાથી સર્જાતા ગંભીર આપત્તિના જોખમો અંગે એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને સત્તાવાર સંશોધન અહેવાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ મુજબ, ઉચ્ચ-પર્વતીય એશિયા પ્રદેશમાં હિમનદીઓ પીછેહટ કરવાને કારણે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં હિમનદી તળાવોના કુલ ક્ષેત્રફળમાં ૫.૫ ટકાનો મોટો વધારો નોંધાયો છે, જે ભવિષ્યમાં અચાનક તૂટવાને કારણે વિનાશક પૂર (GLOF) જેવી ગંભીર હોનારતોનું મુખ્ય કારણ બની શકે છે.

અહેવાલની વિગતવાર માહિતી આપતાં પ્રોફેસર સૌરભ વિજયે જણાવ્યું હતું કે તેમની રિસર્ચ ટીમે ૨૦૨૨માં આધુનિક ઉપગ્રહ ટેકનોલોજી અને સ્વચાલિત મેપિંગ સિસ્ટમ્સ (જેવી કે લેન્ડસેટ-૮ અને સેન્ટીનેલ ડેટા) નો ઉપયોગ કરીને હાઇ માઉન્ટેન એશિયા ક્ષેત્રમાં કુલ ૩૧,૬૯૮ હિમનદી તળાવોની ઓળખ કરી હતી, જેનો કુલ વિસ્તાર આશરે ૨,૨૪૦ ચોરસ કિલોમીટર હોવાનું બહાર આવ્યું છે. આ વિશાળ અને દુર્ગમ પર્વતીય પ્રદેશમાં જમીન-આધારિત સર્વેક્ષણ અશક્ય હોવાથી સેટેલાઇટ મેપિંગ દ્વારા તળાવોના કદ, ફેરફારો અને ડાઉનસ્ટ્રીમ વિસ્તારોની સંવેદનશીલતાનું સતત નિરીક્ષણ કરવું હવે અનિવાર્ય બની ગયું છે, જેથી આપત્તિ આવ્યા બાદ નુકસાન સહન કરવા કરતાં અગાઉથી જ સુરક્ષાત્મક પગલાં ભરી શકાય.

આ ગંભીર સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ ચોમાસાની ઋતુ એટલે કે જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિના દરમિયાન હિમાલયના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં શારીરિક અને પ્રવાસી પ્રવૃત્તિઓ મર્યાદિત રાખવા તેમજ નદી કિનારાની નજીક વસાહતોનું પ્રમાણ ઘટાડવાની સ્પષ્ટ સલાહ આપી છે. હિમાલયની ઊંચાઈએ સંગ્રહિત આ પાણી ભવિષ્યની જળ સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ છે પરંતુ કુદરતી બંધો નબળા પડવાથી અથવા અણધાર્યા બાહ્ય દબાણથી થતા વિસ્ફોટો સમગ્ર ક્ષેત્ર માટે જાનમાલનું મોટું જોખમ ઊભું કરી શકે છે, જેને માત્ર વિજ્ઞાન અને અદ્યતન ટેકનોલોજીના સમન્વયથી જ કાબૂમાં લઈ શકાય છે.

આગામી સમયમાં હિમાલયી રાજ્યો અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન તંત્ર દ્વારા હિમનદી તળાવોના વાર્ષિક તથા મોસમી ડેટાબેઝ તૈયાર કરવાની દિશામાં વિશેષ આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી જોખમી તળાવોને સમયસર ઓળખીને નીચાણવાળા વિસ્તારોને સુરક્ષિત કરી શકાય. આઈઆઈટી રૂરકીના આ અભ્યાસે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને હિમાલય ક્ષેત્રના વિકાસ કાર્યો અને પર્યાવરણીય નીતિઓમાં ફેરફાર કરવા માટે એક નવો રાહ ચીંધ્યો છે, જે ભવિષ્યમાં લાખો લોકોના જીવન અને સંપત્તિનું રક્ષણ કરવા માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થશે.