જોહાનિસબર્ગ, તા.૧૫: જીવવિજ્ઞાન અને ઉત્ક્રાંતિના ઈતિહાસમાં એક એવી ક્રાંતિકારી શોધ થઈ છે જે માનવ અને અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓના ઉદ્ભવ વિશેની આપણી સમજણને બદલી નાખશે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં મળી આવેલા ૨૫ કરોડ વર્ષ જૂના અશ્મિભૂત (Fossil) પર સંશોધન કરી રહેલા વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રથમ વખત પુરાવા સાથે સાબિત કર્યું છે કે સસ્તન પ્રાણીઓના પ્રાચીન પૂર્વજો ઇંડા મૂકતા હતા.
દક્ષિણ આફ્રિકાની વિટવોટર્સરેન્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જુલિયન બેનોઇટ અને તેમની ટીમે 'લિસ્ટ્રોસોરસ' નામના પ્રાણીના ચુસ્ત વળાંકવાળા ગર્ભનો અભ્યાસ કર્યો હતો. આ પ્રાણી પૃથ્વી પર ૨૫.૨ કરોડ વર્ષો પહેલા થયેલા 'ગ્રેટ ડાઇંગ' (મહા વિનાશ) માં બચી જવા માટે જાણીતું છે, જેમાં પૃથ્વીના ૯૦% જીવો નાશ પામ્યા હતા. વૈજ્ઞાનિકોએ ઉચ્ચ રિઝોલ્યુશનવાળા એક્સ-રે સ્કેનિંગ દ્વારા શોધી કાઢ્યું કે આ ગર્ભના જડબા સંપૂર્ણપણે જોડાયેલા નહોતા, જે લક્ષણ માત્ર ઈંડાની અંદર રહેલા પક્ષીઓ કે કાચબાના ભ્રૂણમાં જ જોવા મળે છે.
 
કેમ 'લિસ્ટ્રોસોરસ' મહા વિનાશમાં બચી ગયું?
વૈજ્ઞાનિકોના મતે લિસ્ટ્રોસોરસના ઇંડા આપવાની ક્ષમતા જ તેના અસ્તિત્વ માટે વરદાન સાબિત થઈ હતી:
•    ચામડા જેવું કવચ: આ ઇંડાનું બહારનું પડ સખત નહીં પણ નરમ અને ચામડા જેવું હતું, જે રણ જેવા સૂકા વાતાવરણમાં ભેજ જાળવી રાખવામાં મદદ કરતું હતું.
•    જન્મ સમયે પરિપક્વતા: ઈંડામાંથી બહાર આવતા બચ્ચાં એટલા વિકસિત હતા કે તેઓ તરત જ ખોરાક શોધી શકતા અને શિકારીઓથી બચી શકતા હતા.
•    ઝડપી પ્રજનન: તેઓ નાની ઉંમરે જ પ્રજનન માટે તૈયાર થઈ જતા, જેથી લુપ્ત થવાની અણી પર રહેલી પ્રજાતિ ફરીથી વિકસી શકી.
 
દૂધ આપવાની ક્ષમતા ક્યારે વિકસી?
આ શોધે એક નવો વળાંક આપ્યો છે કે સસ્તન પ્રાણીઓમાં સ્તનપાનની શરૂઆત કદાચ સંતાનોને પોષણ આપવા માટે નહીં, પરંતુ ઈંડાને ભેજવાળા રાખવા માટે થઈ હશે. સંશોધકોનું માનવું છે કે બચ્ચાંને ખવડાવવા માટે દૂધ સ્ત્રાવ કરવાની ક્ષમતા ટ્રાયસિક સમયગાળા (૨૫ કરોડથી ૨૦ કરોડ વર્ષો પહેલા) દરમિયાન વિકસી હોવી જોઈએ.
પેલેઓન્ટોલોજીના નિષ્ણાતોએ આ શોધને 'સીમાચિહ્નરૂપ' ગણાવી છે. તે સાબિત કરે છે કે આપણા પૂર્વજો પણ એક સમયે સરીસૃપ (રેપ્ટાઈલ્સ) ની જેમ જ પ્રજનન કરતા હતા. આજે આપણે જે સસ્તન પ્રાણીઓના લક્ષણો જોઈએ છીએ તે કરોડો વર્ષોના સંઘર્ષ અને અનુકૂલનનું પરિણામ છે. આ સંશોધન આગામી દિવસોમાં માનવ ઉત્ક્રાંતિની અન્ય ઘણી કડીઓ જોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થશે.