મુંબઈ, તા. ૨૭: ભારતની આર્થિક રાજધાની મુંબઈ, જે તેના ધમધમતા રિયલ એસ્ટેટ, સમૃદ્ધ ફિનટેક કંપનીઓ અને લાખો ડિજિટલ વ્યવહારો માટે જાણીતું છે, તે હવે સાયબર ગુનેગારો માટે દેશનું સૌથી મોટું 'શિકાર સ્થળ' બની ગયું છે. એક ચોંકાવનારા અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૫માં મુંબઈના રહેવાસીઓએ સાયબર છેતરપિંડીમાં અધધ ₹૧,૦૩૧ કરોડ ગુમાવ્યા છે. સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે તેમાંથી માત્ર ₹૧૧૦ કરોડ (૧૦.૭ ટકા) જ પાછા મેળવી શકાયા છે અથવા ફ્રીઝ કરવામાં આવ્યા છે.
મુંબઈ જ કેમ નિશાને?
ઓળખ સુરક્ષા કંપની મિનીઓરેન્જના CEO અનિર્બાન મુખર્જીએ જણાવ્યું હતું કે, મુંબઈની આ નબળાઈ તેની સુવિધાને કારણે છે. "જ્યાં પૈસા, સ્પીડ અને ડિજિટલ ઓળખ વધુ હશે, ત્યાં હુમલાખોરો આવવાના જ." મુંબઈમાં મોટી બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓનું કેન્દ્રીકરણ હોવાને કારણે અહીં થતો એક નાનકડો સાયબર હુમલો સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને હલાવી શકે છે. સાયબર ઠગો હવે કંપનીના સર્વરને બદલે સીધા વ્યક્તિગત માનવ ઓળખ (Identity) ને ટાર્ગેટ કરી રહ્યા છે.
જ્યારે રક્ષક જ બન્યા શિકાર
સાયબર ગુનેગારો કેટલા શાતીર છે તેનું ઉદાહરણ મુંબઈ પોલીસના એક કોન્સ્ટેબલનો કેસ છે. એક અજાણી લિંક (APK) પર ક્લિક કરવા જેવી સામાન્ય ભૂલને કારણે આ પોલીસકર્મીએ ₹૧૨.૫ લાખ ગુમાવ્યા હતા. આ કિસ્સો સાબિત કરે છે કે જો જાગૃતિ ન હોય તો કોઈ પણ વ્યક્તિ આ માયાજાળમાં ફસાઈ શકે છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ સ્થિતિ ગંભીર છે; ૨૦૨૪માં ભારતીયોએ ₹૨૨,૮૪૫ કરોડથી વધુની રકમ સાયબર છેતરપિંડીમાં ગુમાવી હતી.
બચવા માટે શું કરવું? એક્સપર્ટની ખાસ સલાહ
અનિર્બાન મુખર્જીના જણાવ્યા મુજબ, UPI અને આધાર-લિંક્ડ સેવાઓના યુગમાં સાવધાની જ સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે. જો છેતરપિંડીની શંકા જાય તો તુરંત '૧૯૩૦' નંબર પર કોલ કરવો જોઈએ, જેથી ભંડોળ આગળ ટ્રાન્સફર થાય તે પહેલાં અટકાવી શકાય. ઉપરાંત, તેમણે નીચે મુજબના સુરક્ષા સૂચનો આપ્યા છે:
•    ગૂંચવણમાં ન પડો: પૈસા મેળવવા માટે ક્યારેય QR કોડ સ્કેન ન કરો, તે માત્ર પૈસા મોકલવા માટે હોય છે.
•    APK ફાઇલ્સથી સાવધ: WhatsApp કે SMS પર મળતી અજાણી એપ ઇન્સ્ટોલ ન કરો.
•    ડેટા સુરક્ષા: તમારી ગેલેરી કે WhatsApp ચેટમાં PAN કે પાસવર્ડ જેવી સંવેદનશીલ વિગતો ક્યારેય સેવ ન કરો.
•    સમર્પિત એકાઉન્ટ: UPI વ્યવહારો માટે મર્યાદિત બેલેન્સ ધરાવતું અલગ બેંક એકાઉન્ટ રાખો.
•    વરિષ્ઠોની સુરક્ષા: ઘરના વરિષ્ઠ નાગરિકોને UPI એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ ન કરવા દેવો હિતાવહ છે કારણ કે તેઓ ઠગોના સોફ્ટ ટાર્ગેટ હોય છે.
મુંબઈ પોલીસ અને સાયબર નિષ્ણાતો સતત જાગૃતિ ફેલાવી રહ્યા છે, પરંતુ વધતા ડિજિટલ વ્યવહારો સામે સાવચેતી રાખવી એ દરેક નાગરિકની પ્રાથમિક જવાબદારી બની ગઈ છે. તમારી એક ભૂલ આખી જિંદગીની મૂડી સાફ કરી શકે છે.