નવી દિલ્‍હી,તા.૫: રોકડની અછતને કારણે દેશભરમાં ATM સેવાઓ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.  ATM ઉદ્યોગ સંગઠન CATMi એ ઇન્‍ડિયન બેંક્‍સ એસોસિએશન (IBA) ને પત્ર લખીને જણાવ્‍યું છે કે ઘણા રાજ્‍યોમાં ATM ને ફરીથી ભરવા માટે પૂરતી રોકડ મળી રહી નથી. આ ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્‍તારોના લોકોને અસર કરી શકે છે, જ્‍યાં મોટી સંખ્‍યામાં લોકો રોકડ વ્‍યવહારો પર આધાર રાખે છે.

બિઝનેસ સ્‍ટાન્‍ડર્ડના એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, CATMi મુજબ, માર્ચ અને એપ્રિલમાં ATMs ભરવા માટે આશરે રૂ.૯૪,૦૦૦ કરોડની જરૂર હતી. જોકે, માર્ચમાં ફક્‍ત રૂ.૬૧,૦૦૦ કરોડ અને એપ્રિલમાં રૂ.૫૪,૦૦૦ કરોડ ઉપલબ્‍ધ હતા. આનો અર્થ એ થયો કે જરૂરી રોકડના ફક્‍ત ૬૪% અને ૫૭% જ ઉપલબ્‍ધ હતા. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ને આ પરિસ્‍થિતિની જાણ કરવામાં આવી છે.

 ATM ઓપરેટરો કહે છે કે વર્તમાન ઇન્‍ટરચેન્‍જ ફી તેમના ખર્ચને આવરી લેતી નથી. ઇન્‍ટરચેન્‍જ ફી એ એક બેંક દ્વારા બીજી બેંકના  ATM નો ઉપયોગ કરવા માટે વસૂલવામાં આવતી રકમ છે. આ ફી હાલમાં રૂ.૧૯ છે. વધતા ઇંધણના ભાવ, પગારમાં વધારો અને રોકડ પરિવહનનો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે, જેના કારણે  ATM કામગીરી વધુ ખર્ચાળ બની રહી છે.

RBI ના મે બુલેટિન અનુસાર, છેલ્‍લા એક વર્ષમાં  ATM વ્‍યવહારોમાં ૧૦.૪ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. એપ્રિલમાં, એટીએમ વ્‍યવહારોની સંખ્‍યા ઘટીને ૪૪૬.૫ મિલિયન થઈ ગઈ, જે એક વર્ષ અગાઉ ૪૯૮.૪ મિલિયન હતી. વ્‍યવહારોનું કુલ મૂલ્‍ય પણ આશરે રૂ.૨.૬૪ લાખ કરોડથી ઘટીને રૂ.૨.૫ લાખ કરોડ થયું છે. ડિજિટલ વ્‍યવહારોના વધતા અપનાવણને કારણે લોકો રોકડ ઉપાડ ટાળવા લાગ્‍યા છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, દેશમાં ચલણમાં ચલણ સતત વધી રહ્યું છે. ૨૨ મે સુધીમાં, તે રૂ.૪૨.૫૪ લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયું છે, જે પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં આશરે ૧૨ ટકાનો વધારો છે. આમ છતાં, એટીએમ ઉદ્યોગ કહે છે કે પૂરતી રોકડ એટીએમ સુધી પહોંચી રહી નથી. આનાથી ભવિષ્‍યમાં એટીએમ સેવાઓ પર દબાણ વધુ વધી શકે છે

CATMI એટીએમ નેટવર્ક સાથે સંકળાયેલા વિવિધ વ્‍યવસાયોનું પ્રતિનિધિત્‍વ કરે છે. આમાં એટીએમ ઉત્‍પાદકો, વ્‍હાઇટ-લેબલ એટીએમ ઓપરેટરો, કેશ રિફિલિંગ અને ટ્રાન્‍સપોર્ટેશન કંપનીઓ અને એટીએમ સુરક્ષા સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ઉદ્યોગના આંતરિક સૂત્રો કહે છે કે વર્તમાન સમસ્‍યાનું મુખ્‍ય કારણ એટીએમ કામગીરીનો વધતો ખર્ચ છે. એટીએમ વ્‍યવહારો પર વસૂલવામાં આવતી ઇન્‍ટરચેન્‍જ ફી હાલમાં રૂ.૧૯ છે, પરંતુ તે વધતા ખર્ચને આવરી લેતી નથી.

મધ્‍ય પૂર્વ કટોકટી બાદ ઇંધણના ભાવમાં વધારો થયો છે. વેતન સંહિતા લાગુ થયા પછી ઘણા રાજ્‍યોમાં લઘુત્તમ વેતનમાં પણ વધારો થયો છે. આનાથી એટીએમ પર રોકડ ડિલિવરી અને સંચાલનનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધ્‍યો છે.

આરબીઆઈના મે બુલેટિન અનુસાર, એપ્રિલમાં એટીએમ વ્‍યવહારોની સંખ્‍યા એક વર્ષ અગાઉ ૪૯૮.૪ મિલિયનથી ઘટીને ૪૪૬.૫ મિલિયન થઈ ગઈ છે. વ્‍યવહારોનું કુલ મૂલ્‍ય પણ રૂ.૨.૫ લાખ કરોડ હતું, જે પાછલા વર્ષના રૂ.૨૬૪ લાખ કરોડ કરતા ઓછું હતું.

ઉદ્યોગ કહે છે કે જ્‍યારે એટીએમ વ્‍યવહારોમાં સામાન્‍ય વાર્ષિક ૨.૫ થી ૩ ટકાનો ઘટાડો અપેક્ષિત હતો, ત્‍યારે ગયા વર્ષે આ ઘટાડો ૧૦ ટકાથી વધુ રહ્યો છે. ગયા વર્ષના મે મહિનામાં, મફત મર્યાદાથી વધુ  ATM ઉપયોગ કરવા માટેની ફી રૂ.૨૧ થી વધારીને રૂ.૨૩ કરવામાં આવી હતી. આનાથી ગ્રાહકોનો ખર્ચ વધ્‍યો અને ઘણા લોકો ડિજિટલ ચુકવણી તરફ વળ્‍યા. જોકે આ સમયગાળા દરમિયાન ઇન્‍ટરચેન્‍જ ફી પણ રૂ.૧૭ થી વધારીને રૂ.૧૯ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ કેશ રિફિલ, ઇંધણ અને સ્‍ટાફના વધેલા ખર્ચની તુલનામાં આ વધારો ઘણો ઓછો સાબિત થયો.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, ૨૨ મે સુધીમાં દેશમાં ચલણમાં કુલ ચલણ રૂ.૪૨.૫૪ લાખ કરોડના રેકોર્ડ ઉચ્‍ચ સ્‍તરે પહોંચ્‍યું હતું ત્‍યારે રોકડની અછતની ફરિયાદો સામે આવી છે.