નવી દિલ્હી : ભારતમાં, પૌત્ર-પૌત્રી મિલકત ફક્ત પૈસા કરતાં વધુ છે; તે કૌટુંબિક મૂળ, સંબંધો અને પેઢીઓથી પસાર થતા વારસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. છતાં, જ્યારે વારસાના પ્રશ્નો ઉભા થાય છે, ત્યારે આ સંબંધો ઘણીવાર જટિલ કાનૂની લડાઈઓનો વિષય બની જાય છે.

બોમ્બે હાઈકોર્ટના તાજેતરના ચુકાદાએ આ વારસાની મર્યાદાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે, સ્પષ્ટતા કરી છે કે દીકરીના બાળકો (પૌત્ર-પૌત્રીઓ) તેમના મામાની પૌત્ર-પૌત્રી મિલકતમાં હિસ્સો દાવો કરી શકતા નથી. આ ચુકાદાએ ઐતિહાસિક હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર (સુધારા) અધિનિયમ, 2005 ના અવકાશને સ્પષ્ટ કર્યો, જેણે પુત્રીઓને પુત્રો સાથે સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતમાં સહ-ભાગીદાર તરીકે સમાન અધિકારો આપ્યા.

હિન્દુ મિતાક્ષરા કાયદા હેઠળ, સહ-ભાગીદારને જન્મ દ્વારા પૂર્વજોની મિલકતમાં આપોઆપ અધિકારો અને શેર પ્રાપ્ત થાય છે, તેમજ મિલકતનું વિભાજન માંગવાનો અધિકાર પણ મળે છે. ઐતિહાસિક રીતે, આ અધિકાર પિતા અને તેના પુરુષ વંશજો સુધી મર્યાદિત હતો. 2005 ના કાયદાના હસ્તક્ષેપ સાથે આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ, જેણે પુત્રીઓને પુત્રો સાથે સમાન સહ-ભાગીદારી અધિકારો આપ્યા અને તેમને સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતમાં તેમના હિસ્સાનું વિભાજન માંગવાની મંજૂરી આપી. પરિવર્તનશીલ હોવા છતાં, 2005 ના કાયદાએ ઘણા અર્થઘટનાત્મક પડકારો ઉભા કર્યા, ખાસ કરીને તેમના દાદાની પૂર્વજોની મિલકતમાં પુત્રીના બાળકોના અધિકારો અંગે.

પરંપરાગત મિતાક્ષરા કાયદા હેઠળ, પુત્રીના બાળકોને તેમના દાદાની મિલકતમાં કોઈ જન્મસિદ્ધ અધિકાર નહોતો. ભાગ્યે જ કિસ્સાઓમાં, મિલકત ફક્ત ઉત્તરાધિકાર દ્વારા વારસામાં મળી શકે છે જો દાદા પુત્ર અથવા વંશજો વિના મૃત્યુ પામ્યા હોય. આને 'જાડતરમાંથી વારસો' કહેવામાં આવતું હતું અને તેને પૈતૃક મિલકતથી અલગ ગણવામાં આવતું હતું.

2005ના કાયદામાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે પુત્રી 'પોતાના હકથી' સહ-ભાગીદાર છે અને તેના પુત્ર જેવા જ અધિકારો અને જવાબદારીઓ છે. જોકે, તે તેના બાળકોના અધિકારો અંગે મૌન રહી. દલીલ એવી હતી કે જો પુત્રી અને પુત્ર સમાન હોય, તો તેમના બાળકો સાથે પણ સમાન વર્તન થવું જોઈએ, પરંતુ બોમ્બે હાઇકોર્ટે તાજેતરમાં સમજાવ્યું કે આવું કેમ નથી.

બોમ્બે હાઇકોર્ટે કાનૂની મર્યાદા નક્કી કરી
બોમ્બે હાઇકોર્ટ સમક્ષ વિશ્વંભર વિરુદ્ધ સૌ સુનંદાના કેસમાં, એક પૌત્રી (વાદી) એ તેના દાદાની પૈતૃક મિલકતમાં ભાગલા અને હિસ્સોનો દાવો કર્યો હતો. તેના દાદાનું અવસાન થયું હતું, અને તેઓ ચાર પુત્રો અને ચાર પુત્રીઓ છોડી ગયા હતા, જેમાંથી વાદીની માતા (દાદાની પુત્રી) હયાત હતી. કાર્યવાહી દરમિયાન એક મુખ્ય પ્રશ્ન ઉભો થયો કે શું પૌત્રી તેના દાદાની સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતનું ભાગલા માંગી શકે છે.

કોર્ટે આ દાવાને નિર્ણાયક રીતે ફગાવી દીધો, અને કહ્યું કે પૌત્રી મિલકતના ભાગલા માટે દાવો દાખલ કરી શકતી નથી. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે 2005 ના કાયદા હેઠળ પુત્રો અને પુત્રીઓને સમાન અધિકારો છે, પરંતુ પુત્રીના બાળકોને કાયદા દ્વારા કોઈ અધિકારો આપવામાં આવતા નથી. વધુમાં, પૌત્રી તેના દાદાના પુરુષ વંશજ ન હોવાથી, સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતમાં તેનો કોઈ જન્મસિદ્ધ અધિકાર નહોતો.

વિનીતા શર્મા વિરુદ્ધ રાકેશ શર્મા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના અવલોકન પર આધાર રાખીને, બોમ્બે હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે પૌત્રીનો પૌત્રિક મિલકતમાં રસ પ્રતિબંધિત વારસો અથવા "સપ્રતિબંધ દયા" હતો. આનો અર્થ એ છે કે વારસાનો તેનો અધિકાર અન્ય જીવંત વ્યક્તિ, તેની માતાના અસ્તિત્વ દ્વારા પ્રતિબંધિત છે, જેનો અગાઉનો દાવો છે. તેણી ફક્ત તેની માતાના મૃત્યુ પછી વારસા દ્વારા વારસામાં મળી શકે છે, અને જન્મ દ્વારા સહ-ભાગીદાર તરીકે નહીં.

સંભવિત "બેવડા દાવા" ને રોકવાનો હેતુ
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો આ નિર્ણય અવિભાજિત પૂર્વજોની મિલકત ધરાવતા હિન્દુ પરિવારો માટે વારસા કાયદાઓ પર ખૂબ જ જરૂરી સ્પષ્ટતા પ્રદાન કરે છે. ખાસ કરીને, તે પૌત્ર-પૌત્રીઓને "બેવડા દાવા" કરવાથી અટકાવે છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ એકસાથે તેમના માતૃત્વ અને દાદા-દાદી બંનેની પૂર્વજોની મિલકતો પર સહ-ભાગીદાર તરીકે જન્મસિદ્ધ અધિકારનો દાવો કરી શકતા નથી.