નવી દિલ્હી : આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના યુગમાં, ChatGPT જેવા સાધનો આપણને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવી રહ્યા છે તેવું લાગે છે, પરંતુ શું તેની કિંમત આપણા મગજને ચૂકવવી પડી રહી છે? MIT ની મીડિયા લેબ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક નવા અભ્યાસમાં ચોંકાવનારા તારણો સામે આવ્યા છે, જે સૂચવે છે કે ChatGPT પર વધુ પડતો આધાર રાખવાથી આપણે માનસિક રીતે આળસુ બની રહ્યા છીએ. "The Cognitive Cost of Using LLMs" શીર્ષક હેઠળ arXiv પર પ્રકાશિત થયેલા આ સંશોધનમાં, લોકોના મગજ કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે તેનું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે તેઓ ChatGPT, Google, અથવા કોઈ બાહ્ય મદદ વિના નિબંધો લખતા હતા.
ઓછી મગજની પ્રવૃત્તિ, ઓછી ઊંડાણ:
પરિણામો દર્શાવે છે કે, જે લોકોએ ChatGPT નો ઉપયોગ કર્યો હતો તેમની મગજની પ્રવૃત્તિ અને સગાઈ (engagement) સૌથી ઓછી હતી. આટલું જ નહીં, તેમના નિબંધો સામગ્રી અને ઊંડાણ બંને દ્રષ્ટિએ નબળા હતા. આ તારણો AI સાધનોની આપણી વિચારવાની ક્ષમતાઓ પર લાંબા ગાળાની અસર અંગે ગંભીર ચિંતાઓ ઉભી કરે છે.
AI થી ઝડપ આવે, પણ શું કિંમતે?
આ અભ્યાસમાં ૧૮ થી ૩૯ વર્ષની વયના ૫૪ સહભાગીઓને કેટલાક મહિનાઓ સુધી નિહાળવામાં આવ્યા હતા. તેમને ત્રણ જૂથોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા હતા: એક જૂથે ChatGPT નો ઉપયોગ કર્યો, એક જૂથે Google નો ઉપયોગ કર્યો, અને એક જૂથ ફક્ત પોતાના મગજ પર આધારિત રહ્યું (જેને સંશોધકોએ "બ્રેઇન-ઓન્લી" જૂથ ગણાવ્યું). લક્ષ્ય સરળ હતું: SAT-શૈલીના નિબંધો લખવા, અને પછી મગજની અંદર શું થાય છે તે જોવું.
ઇલેક્ટ્રોએન્સફાલોગ્રાફી (EEG) મશીનોનો ઉપયોગ કરીને મગજની પ્રવૃત્તિને ટ્રેક કરતા, સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે ChatGPT નો ઉપયોગ કરનારા લોકોએ સતત સૌથી ઓછી મગજની સગાઈ દર્શાવી હતી. સમય જતાં, આ વપરાશકર્તાઓ વધુ આળસુ બની ગયા — તેમાંથી ઘણાએ અભ્યાસના અંતિમ તબક્કામાં ફક્ત ટેક્સ્ટને કોપી-પેસ્ટ કરવાનું શરૂ કરી દીધું.
"LLM જૂથના સહભાગીઓએ બ્રેઇન-ઓન્લી જૂથના તેમના સમકક્ષો કરતાં તમામ સ્તરે ખરાબ પ્રદર્શન કર્યું: ન્યુરલ, ભાષાકીય અને સ્કોરિંગ."
Google વિરુદ્ધ ChatGPT: સમાન રીતે નિષ્ક્રિય નથી:
રસપ્રદ વાત એ છે કે, Google નો ઉપયોગ કરનારા સહભાગીઓ ક્યાંક વચ્ચે હતા. તેમની મગજની પ્રવૃત્તિ ChatGPT વપરાશકર્તાઓ કરતાં વધુ હતી પરંતુ કોઈ સાધનનો ઉપયોગ ન કરનારાઓ કરતાં ઓછી હતી. તેમણે વધુ વિચારશીલ નિબંધો પણ બનાવ્યા.
સૌથી વધુ માનસિક રીતે સક્રિય જૂથ તે હતું જેણે કોઈ સાધનનો ઉપયોગ કર્યો ન હતો. તેમની મગજની સગાઈનું સ્તર સૌથી વધુ હતું એટલું જ નહીં, પરંતુ તેઓ વધુ મૂળ વિચારો અને ઊંડાણપૂર્વકની સમજ પણ લાવ્યા.
ChatGPT વપરાશકર્તાઓને જ્યારે પછીથી મદદ વિના લખવાનું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે પણ તેમના મગજ પ્રમાણમાં વિખેરાયેલા રહ્યા — અન્ય બે જૂથના તેમના સાથીદારોથી વિપરીત, જેમણે નવા સાધનો અપનાવ્યા પછી જ્ઞાનાત્મક વૃદ્ધિ દર્શાવી હતી.
"આ સુવિધા જ્ઞાનાત્મક કિંમતે આવી, જેનાથી વપરાશકર્તાઓની LLM ના આઉટપુટ અથવા 'અભિપ્રાયો' નું વિવેચનાત્મક રીતે મૂલ્યાંકન કરવાની વૃત્તિ ઘટી ગઈ."
એક ઇકો ચેમ્બર અસર:
સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબતોમાંની એક એ હતી કે લોકો AI-જનરેટેડ પ્રતિભાવોને વધારે વિચાર્યા વગર સ્વીકારવા લાગ્યા. સંશોધકો ચેતવણી આપે છે કે આ એક ખતરનાક ઇકો ચેમ્બર તરફ દોરી શકે છે, જ્યાં વપરાશકર્તાઓ હવે સામગ્રી પર પ્રશ્ન ઉઠાવતા નથી પરંતુ તેને ફક્ત સ્વીકારી લે છે — પછી ભલે તે સાચું હોય, સૂક્ષ્મ હોય કે પક્ષપાતી હોય.
આખરે, AI મનુષ્યની જેમ વિચારતું નથી. તે સત્યના આધારે નહીં, પરંતુ સંભાવનાના આધારે પ્રતિભાવો જનરેટ કરે છે.
તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂરિયાત:
જ્યારે આ અભ્યાસ હજુ પીઅર રિવ્યુમાંથી પસાર થયો નથી – અને નમૂનાનું કદ પ્રમાણમાં નાનું છે – ત્યારે તેના મુખ્ય લેખક નટાલિયા કોસ્મિના કહે છે કે ચિંતાઓ એટલી તાત્કાલિક છે કે રાહ જોઈ શકાય નહીં. તેમને ભય છે કે AI સાધનો પર અંકુશ વિનાની નિર્ભરતા યુવા મગજને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, ખાસ કરીને જો નીતિઓ શિક્ષણમાં પ્રારંભિક અપનાવટને પ્રોત્સાહન આપે. આ અભ્યાસ AI ના ઉપયોગના ભવિષ્ય અને તેના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરો અંગે વિચારવા મજબૂર કરે છે.