નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું છે કે ગુનો નોંધાવવા માટે પોલીસ સ્ટેશન જતા દરેક વ્યક્તિને ગરિમાપૂર્ણ રીતે વર્તવાનો અધિકાર છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, "તે તેમનો ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળનો મૂળભૂત અધિકાર છે."
જસ્ટિસ અભય એસ. ઓકા અને જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુયાનની ખંડપીઠે તમિલનાડુ રાજ્ય માનવ અધિકાર આયોગ (SHRC) ના આદેશને યથાવત રાખતી વખતે આ અવલોકન કર્યું હતું. SHRC એ રાજ્ય સરકાર પર ₹૨ લાખનો દંડ લાદ્યો હતો, જે તે પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર પાસેથી વસૂલવાનો હતો જેમણે પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (FIR) નોંધવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને ₹૧૩ લાખની કથિત છેતરપિંડી અને ઉચાપત અંગે ફરિયાદ નોંધાવવા પોલીસ સ્ટેશન ગયેલા વ્યક્તિઓ સાથે ગેરવર્તન કર્યું હતું.
કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે, "ભારતના દરેક નાગરિકને જે ગુનો નોંધાવવા પોલીસ સ્ટેશન જાય છે, તેને ગરિમાપૂર્ણ રીતે વર્તવાનો અધિકાર છે. તે તેમનો ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળનો મૂળભૂત અધિકાર છે."
ફરિયાદી તેમના માતાપિતા સાથે ફરિયાદ નોંધાવવા શ્રીવિલ્લીપુથુર પોલીસ સ્ટેશન ગયા હતા. ફરિયાદ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરને સોંપવામાં આવી હતી, જેમણે જણાવ્યું હતું કે ટ્રાન્ઝેક્શન ત્રણ અલગ અલગ સ્થળોએ થયું હોવાથી, તેઓ ઇન્સ્પેક્ટરની મંજૂરી વિના ફરિયાદ સ્વીકારી શકશે નહીં. સબ-ઇન્સ્પેક્ટરે પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર એટલે કે અરજદારનો ફોન નંબર આપ્યો હતો અને બાદમાં ફરિયાદીની માતાએ તેમની સાથે ફોન પર વાત કરી હતી.
ફરિયાદી બાદમાં સાંજે ૫:૦૦ વાગ્યે ફરીથી પોલીસ સ્ટેશન ગયા અને તેમને પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટરની રાહ જોવા માટે કહેવામાં આવ્યું, જે આખરે રાત્રે ૮:૩૦ વાગ્યે પહોંચ્યા. ઇન્સ્પેક્ટર (અરજદાર) એ FIR નોંધવાનો ઇનકાર કર્યો અને ફરિયાદીની માતા સાથે વાંધાજનક ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો.
SHRC એ તેના આદેશ દ્વારા તમિલનાડુ સરકારના ગૃહ વિભાગના અધિક મુખ્ય સચિવને ફરિયાદીને ₹૨,૦૦,૦૦૦ નું વળતર ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. તેણે અધિક મુખ્ય સચિવને અરજદાર પાસેથી તે રકમ વસૂલવાની સ્વતંત્રતા આપી હતી, જે શ્રીવિલ્લીપુથુર પોલીસ સ્ટેશનમાં પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હતા.
અરજદાર, પાવુલ યેસુ ધાસને SHRC ના આદેશ તેમજ મદ્રાસ હાઈકોર્ટના આદેશને પડકારતી વર્તમાન અરજી દાખલ કરી હતી, જેણે SHRC ના આદેશને યથાવત રાખ્યો હતો.
SHRC એ તપાસ કર્યા બાદ જાણવા મળ્યું હતું કે અરજદારે માત્ર FIR નોંધવાનો ઇનકાર જ નહીં કર્યો પરંતુ ફરિયાદીની માતા સાથે વાત કરતી વખતે અભદ્ર ભાષાનો પણ ઉપયોગ કર્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે, "અરજદારે ફરિયાદીની માતા સાથે વાત કરવા માટે ખૂબ જ વાંધાજનક ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેનો ઉલ્લેખ રાજ્ય માનવ અધિકાર આયોગના આક્ષેપિત ચુકાદાના ફકરા નંબર ચારમાં કરવામાં આવ્યો છે."
અરજદારના વકીલે દલીલ કરી હતી કે જો ઇન્સ્પેક્ટરે FIR નોંધવાનો ઇનકાર કર્યો હોય તો પણ, તે માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન નહીં ગણાય.
માનવ અધિકાર અધિનિયમની કલમ ૨(૧)(ડી) માનવ અધિકારોને "જીવન, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને વ્યક્તિની ગરિમા સંબંધિત અધિકારો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે જે બંધારણ દ્વારા બાંયધરી આપવામાં આવે છે અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોમાં સમાવિષ્ટ છે અને ભારતમાં અદાલતો દ્વારા અમલમાં લાવી શકાય છે."
અરજદારની રજૂઆતને નકારી કાઢતા કોર્ટે કહ્યું હતું કે, "આ કેસના તથ્યો, ઓછામાં ઓછું કહેવું પડે તો, ચોંકાવનારા છે... ફરિયાદી માત્ર પ્રથમ માહિતી અહેવાલ નોંધાવવા માંગતા હતા. કાયદો સારી રીતે સ્થાયી થયો છે. સબ-ઇન્સ્પેક્ટરે પ્રથમ માહિતી અહેવાલ નોંધ્યો ન હતો. અરજદાર વરિષ્ઠ અધિકારી હોવાથી તેમણે તાત્કાલિક પ્રથમ માહિતી અહેવાલ નોંધવો જોઈતો હતો. જો કે, તેમણે માત્ર તેમ કરવાનો ઇનકાર જ નહીં કર્યો પરંતુ ફરિયાદીની માતા સાથે વાત કરતી વખતે ખૂબ જ વાંધાજનક ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો."
કમિશન અને હાઈકોર્ટના તારણોમાં કોઈ ભૂલ ન હોવાનું જણાવીને કોર્ટે અરજી ફગાવી દીધી હતી. "તેથી, અરજદારના આચરણને ધ્યાનમાં લેતા, કમિશન અને હાઈકોર્ટે યોગ્ય રીતે ઠરાવ્યું હતું કે અરજદાર દ્વારા માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થયું છે. તેથી, કોઈ દખલગીરીની જરૂર નથી. અરજી ફગાવવામાં આવે છે."