માત્ર ગુનાના કેસો નોંધાયા હોય એટલે PASA હેઠળ અટકાયત નહીં, ‘જાહેર વ્યવસ્થા' અને ‘કાયદો-વ્યવસ્થા' વચ્ચે તફાવતઃ હાઈકોર્ટ
પ્રસ્તુત કેસમાં આરોપી વિરુદ્ધ PASA એક્ટ હેઠળ ‘જોખમી વ્યક્તિ' તરીકે ગણાવીને ૪ જુલાઈ, ૨૦૨૬ના રોજ અટકાયતનો હુકમ કરાયો હતોઃ જેને ફરિયાદીએ હાઇકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો આરોપી વિરુદ્ધ નોંધાયેલો પાસા એક્ટ હાઇકોર્ટે રદ કર્યો
અમદાવાદ,તા.૧૨: ગુજરાત હાઈકોર્ટે મહત્વના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ વ્યક્તિ સામે ગુનાના કેસો નોંધાયેલા હોવા માત્રથી તેને ‘જોખમી વ્યક્તિ' ગણીને ગુજરાત સમાજ વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ અટકાવવાનો અધિનિયમ, એટલે કે PASA એક્ટ હેઠળ અટકાયતમાં લઈ શકાય નહીં. અટકાયત માટે સંબંધિત વ્યક્તિની પ્રવૃત્તિઓથી ‘જાહેર વ્યવસ્થા' ખરેખર ખોરવાઈ રહી છે અથવા ખોરવાવાની શક્યતા છે તે દર્શાવવું જરૂરી છે.
પ્રસ્તુત કેસમાં અરજદારને PASA એક્ટ, ૧૯૮૫ની કલમ ૨(સી) હેઠળ ‘જોખમી વ્યક્તિ' તરીકે ગણાવીને ૪ જુલાઈ, ૨૦૨૬ના રોજ અટકાયતનો હુકમ કરવામાં આવ્યો હતો. આ હુકમની કાયદેસરતા અને માન્યતાને પડકારતી અરજી ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં કરવામાં આવી હતી. ત્યારે સમજીએ PASA એક્ટ શું છે અને તેને કઈ સ્થિતિમાં લાગુ કરવામાં આવે છે?
PASA એટલે ગુજરાત પ્રિવેન્શન ઓફ એન્ટી સોશિયલ એક્ટિવિટી એક્ટ ૧૯૮૫ એટલે કે ગુજરાત સમાજાવિરોધી પ્રવૃત્તિઓ અટકાવવાનો અધિનિયમ. આ એક અટકાયતી કાયદો છે. તેનો હેતુ એવી વ્યક્તિઓની પ્રવૃત્તિઓને રોકવાનો છે, જે કાયદાની વ્યાખ્યા મુજબ સમાજાવિરોધી પ્રવૃત્તિઓમાં સંકળાયેલી હોય અને જેમની પ્રવૃત્તિઓ જાહેર વ્યવસ્થાની જાળવણી માટે પ્રતિકૂળ હોય. PASA હેઠળ કાર્યવાહી સામાન્ય ફોજદારી કેસથી અલગ છે. સામાન્ય ફોજદારી કેસમાં વ્યક્તિએ કરેલા કથિત ગુનાની તપાસ, આરોપ અને ટ્રાયલની પ્રક્રિયા ચાલે છે, જ્યારે અટકાયતી કાર્યવાહીનો મુખ્ય હેતુ ભવિષ્યમાં એવી પ્રવૃત્તિ થતી અટકાવવાનો હોય છે જે જાહેર વ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડી શકે. પરંતુ PASA હેઠળ માત્ર ગુનો નોંધાયો છે અથવા વ્યક્તિ સામે ગુનાકીય ભૂતકાળ છે એટલા આધારથી અટકાયત આપોઆપ કાયદેસર બની જતી નથી. વ્યક્તિની પ્રવૃત્તિ અને ‘જાહેર વ્યવસ્થા' વચ્ચે જરૂરી કાયદાકીય સંબંધ હોવો આવશ્યક છે. આ જ મુદ્દો આ કેસમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય બન્યો હતો.
અરજદાર તરફથી વકીલ યુનુસ યુ. મલેકે દલીલ કરી હતી કે, અટકાયતના આધારરૂપ ગુનાકીય કેસોનો ‘જાહેર વ્યવસ્થા' સાથે કોઈ સંબંધ નથી. તેમના મતે આ કેસો મહત્તમ ‘કાયદો અને વ્યવસ્થા'નો પ્રશ્ન ઊભો કરી શકે છે, પરંતુ તેના આધારે અરજદારની પ્રવૃત્તિઓને ‘જાહેર વ્યવસ્થા માટે પ્રતિકૂળ' ગણાવી શકાય નહીં.
અટકાયતના આધાર તરીકે અમરેલી સિટી પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલા બે ગુનાકીય કેસોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. એક કેસમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતાની વિવિધ કલમો હેઠળ ગુનો નોંધાયો હતો, જ્યારે બીજા કેસમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતાની કલમો ઉપરાંત પોક્સો અધિનિયમની વિવિધ કલમોનો પણ ઉલ્લેખ હતો.
આ કેસનો સૌથી મહત્વનો કાયદાકીય મુદ્દો આ જ છે. દરેક ગુનો કાયદો અને વ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે, પરંતુ દરેક ગુનાને કારણે જાહેર વ્યવસ્થા ખોરવાય એવું નથી. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો કોઈ વ્યક્તિ અને અન્ય વ્યક્તિ વચ્ચેનો વિવાદ, મારામારી અથવા અન્ય ગુનાહિત ઘટના માત્ર તેમાં સંકળાયેલા વ્યક્તિઓ પૂરતી મર્યાદિત રહે તો તે સામાન્ય રીતે ‘કાયદો અને વ્યવસ્થા'નો પ્રશ્ન બની શકે છે. પરંતુ કોઈ વ્યક્તિની પ્રવૃત્તિની અસર એટલી વ્યાપક બને કે સમાજના મોટા વર્ગના સામાન્ય જીવનની ગતિ, શાંતિ અને વ્યવસ્થા ખોરવાય, ત્યારે તે ‘જાહેર વ્યવસ્થા'નો પ્રશ્ન બની શકે છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના બંધારણીય ખંડપીઠના ડો. રામ મનોહર લોહિયા વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ બિહારના ચુકાદાનો આધાર લીધો હતો. તેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે, દરેક શાંતિભંગ જાહેર અવ્યવસ્થા સુધી પહોંચતો નથી. કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા અને જાહેર વ્યવસ્થાની સમસ્યા વચ્ચે અસરના વ્યાપનો તફાવત મહત્વનો છે.
હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓના આધારે સમજાવ્યું કે, કાયદો અને વ્યવસ્થા સૌથી મોટું વર્તુળ, તેની અંદર જાહેર વ્યવસ્થાનું વર્તુળ અને સૌથી અંદર રાજ્યની સુરક્ષાનું વર્તુળ છે. કોઈ કૃત્ય કાયદો અને વ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે, પરંતુ તે આપોઆપ જાહેર વ્યવસ્થાને અસર કરે એવું નથી. કોઈ કૃત્ય જાહેર વ્યવસ્થા સુધી પહોંચે છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે તેની અસર કેટલી વ્યાપક છે તે જોવું પડે છે. હાઈકોર્ટે કમિશનર ઓફ પોલીસ વિરુદ્ધ સી. અનિતાના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમાં જણાવાયું છે કે, કોઈ કૃત્યની અસર જો માત્ર તેમાં સીધી રીતે સંકળાયેલા થોડા વ્યક્તિઓ સુધી મર્યાદિત હોય અને સમાજના વિશાળ વર્ગના જીવનને અસર ન કરતી હોય, તો તે કાયદો અને વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન હોઈ શકે છે. બીજી તરફ, કોઈ કૃત્યથી સમુદાયના સામાન્ય જીવનની ગતિ ખોરવાય અને તેની અસર સમાજના વિશાળ વર્ગ સુધી પહોંચે તો તે જાહેર વ્યવસ્થા માટે પ્રતિકૂળ બની શકે છે.
અટકાયત સત્તાવાળાએ ઉપલબ્ધ સામગ્રીના આધારે એક કાયદેસર ‘વ્યક્તિલક્ષી સંતોષ' પર પહોંચવું પડે છે કે સંબંધિત વ્યક્તિની પ્રવૃત્તિઓ જાહેર વ્યવસ્થા માટે પ્રતિકૂળ છે અથવા ભવિષ્યમાં એવી પ્રવૃત્તિ થવાની શક્યતા છે. પરંતુ આ સંતોષ માત્ર ગુનાના કેસો નોંધાયા હોવાના આધારે હોઈ શકે નહીં. કેસની હકીકતો અને ઉપલબ્ધ સામગ્રીમાંથી જાહેર વ્યવસ્થા પર પડતી અસરનો જરૂરી સંબંધ દેખાવો જોઈએ. આ કેસમાં હાઈકોર્ટે માન્યું કે ઉપલબ્ધ ગુનાકીય કેસોના આધારે અરજદારની પ્રવૃત્તિઓને ‘જાહેર વ્યવસ્થાની જાળવણી માટે પ્રતિકૂળ' ગણાવવી યોગ્ય નહોતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ગુનાઓનો જાહેર વ્યવસ્થા પર જરૂરી પ્રભાવ દર્શાવવામાં આવ્યો નથી.
રાજ્ય સરકાર તરફથી સરકારી વકીલે અટકાયતના હુકમનો બચાવ કરતાં દલીલ કરી હતી કે, અરજદાર ટેવાયેલો ગુનેગાર છે અને તેની પ્રવૃત્તિઓથી સમાજના મોટા વર્ગને અસર થઈ રહી છે. અરજદારના ભૂતકાળના ગુનાકીય ઇતિહાસ અને પ્રવૃત્તિઓને ધ્યાનમાં રાખીને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે અટકાયત કરવામાં આવી હોવાનું રાજ્ય તરફથી જણાવાયું હતું. જોકે, હાઈકોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. કોર્ટના મતે રેકોર્ડ પર રહેલી સામગ્રી એટલી પૂરતી નહોતી કે અરજદારની કથિત પ્રવૃત્તિઓથી જાહેર વ્યવસ્થા ખરાબ થઈ હતી અથવા ભવિષ્યમાં ખરાબ થવાની શક્યતા હતી.
હાઈકોર્ટે અંતે ૪ જુલાઈ, ૨૦૨૬ના રોજ પસાર કરાયેલ અટકાયતનો હુકમ રદ કરી દીધો હતો. સાથે જ સાહિલ સુમરાને જો અન્ય કોઈ કેસમાં જરૂરી ન હોય તો તાત્કાલિક મુક્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અરજી મંજૂર કરીને નિયમ સંપૂર્ણ બનાવવામાં આવ્યો હતો.આ ચુકાદાની દૂરોગામી અસર થશે અને કોર્ટે નોંધ્યું છે કે PASA જેવી અટકાયતી કાર્યવાહી માટે માત્ર ગુનાકીય કેસોનો ઇતિહાસ પૂરતો નથી. વ્યક્તિની પ્રવૃત્તિ અને જાહેર વ્યવસ્થા ખોરવાવાની વચ્ચે કાયદેસર અને પૂરતો સંબંધ સ્થાપિત થવો જરૂરી છે. ગુનો ‘કાયદો અને વ્યવસ્થા'ની સમસ્યા ઊભી કરે છે કે ‘જાહેર વ્યવસ્થા'ને અસર કરે છે, તે દરેક કેસની હકીકતો અને તેની સમાજ પર પડતી અસરના આધારે નક્કી કરવાનું રહે છે
(3:38 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
