25 જૂન, 2025: ભારતના ઇતિહાસમાં 1975 થી 1977 સુધીનો 21 મહિનાનો ઇમરજન્સીનો સમયગાળો માત્ર નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ પર પ્રતિબંધ પૂરતો સીમિત ન હતો, પરંતુ તે સિનેમા અને કલા જગત પર પણ સખત સેન્સરશિપ લાદવામાં આવી હતી. આ સમય દરમિયાન ઘણી ફિલ્મો, પછી ભલે તે તૈયાર થઈ ગઈ હોય કે નિર્માણ હેઠળ હોય, તેમને બ્લોક કરવામાં આવી, પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી, અથવા સખત રીતે સંપાદિત કરવામાં આવી.

ચાલો જોઈએ તેમાંથી કેટલીક મુખ્ય ફિલ્મો:

1. આંધી (Aandhi - 1975)
•    કારણ: ગુલઝારની આ ફિલ્મ તેની રિલીઝ પછી તરત જ પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી હતી. ઘણા લોકો માનતા હતા કે તે તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ઇન્દિરા ગાંધીના જીવન પર આધારિત હતી, ખાસ કરીને મુખ્ય પાત્ર, આરતી દેવી (સુચિત્રા સેન દ્વારા ભજવાયેલ), ઇન્દિરા ગાંધી જેવી જ દેખાતી હતી, જેમાં વાળમાં સફેદ પટ્ટો પણ શામેલ હતો.
•    પરિણામ: જોકે નિર્માતાઓએ તેને સંપૂર્ણપણે કાલ્પનિક ગણાવી હતી, સરકારે તેના સ્ક્રીનિંગને અટકાવી દીધું. ઇમરજન્સી સમાપ્ત થયા પછી જ તેને ફરીથી પ્રદર્શિત કરવાની મંજૂરી મળી.

2. કિસ્સા કુરસી કા (Kissa Kursi Ka)
•    કારણ: અમૃત નાહતાની આ બોલ્ડ રાજકીય વ્યંગ્ય ફિલ્મ સીધી શાસક સત્તાઓ પર નિશાન તાકી રહી હતી. તેના મુખ્ય પાત્ર, ગંગારામ, સંજય ગાંધી પર આધારિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.
•    પરિણામ: ફિલ્મના નેગેટિવ્સ કથિત રીતે અધિકારીઓ દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા, અને તે સમયના માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી વી.સી. શુક્લા તેના પ્રિન્ટ્સ જપ્ત કરવામાં સામેલ હતા. નાહતાએ પાછળથી 1978 માં આ ફિલ્મને ફરીથી શૂટ કરી, પરંતુ આ સંસ્કરણને પણ સેન્સરશિપની સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડ્યો.

3. આંદોલન (Andolan)
•    કારણ: લેખ ટંડન દ્વારા નિર્દેશિત આ ફિલ્મ 1942 ના 'ભારત છોડો આંદોલન' પર કેન્દ્રિત હતી. વાર્તા એક શિક્ષકને અનુસરે છે જે બ્રિટિશ શાસન વિરુદ્ધ વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કરે છે.
•    પરિણામ: ઇમરજન્સી દરમિયાન, સેન્સર્સે તેની રાજકીય સામગ્રીને કારણે તેને રોકી દીધી, જેનાથી તેની રિલીઝમાં વિલંબ થયો.

4. ચાંદેરા મારુથા (Chanda Marutha)
•    કારણ: આ કન્નડ ફિલ્મ પી. લંકેશના નાટક 'ક્રાંતિ બન્ટુ ક્રાંતિ' પર આધારિત હતી. પટ્ટાભી રામા રેડ્ડી દ્વારા નિર્દેશિત આ ફિલ્મમાં તેમની પત્ની સ્નેહલતા રેડ્ડી અભિનેત્રી હતી.
•    પરિણામ: સ્નેહલતાને ઇમરજન્સી દરમિયાન જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવી હતી અને પેરોલ પર મુક્ત થયાના પાંચ દિવસ પછી જ તેમનું દુઃખદ અવસાન થયું. જોકે ફિલ્મને પોતે અવરોધોનો સામનો કરવો પડ્યો, તેની પાછળની વાર્તા તે સમયની પ્રતીકાત્મક બની ગઈ.

5. નસબંધી (Nasbandi)
•    કારણ: આઈ.એસ. જોહર દ્વારા નિર્દેશિત આ ફિલ્મ ઇમરજન્સી દરમિયાન ફરજિયાત નસબંધી અભિયાનની મજાક ઉડાવતી હતી. તેણે અમિતાભ બચ્ચન, શશી કપૂર અને રાજેશ ખન્ના જેવા મોટા સિતારાઓના લુકઅલાઈક્સનો ઉપયોગ કરીને તેની વાર્તા કહી હતી.
•    પરિણામ: આ ફિલ્મ સરકારના અપ્રિય કાર્યક્રમની મજાક ઉડાવવા બદલ પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી હતી. ઇમરજન્સી સમાપ્ત થયા પછી, 1978 માં તે આખરે રિલીઝ થઈ.

6. ક્રાંતિ કી તરંગેં (Kranti ki Tarangein - Waves of Revolution)
•    કારણ: આનંદ પટવર્ધન દ્વારા બનાવવામાં આવેલી આ એક શક્તિશાળી ડોક્યુમેન્ટરી હતી, જે 1975 માં તેઓ માત્ર 25 વર્ષના હતા ત્યારે બનાવવામાં આવી હતી. તેણે જેપી આંદોલનની શરૂઆતના દિવસો અને સરકાર સામેના રાષ્ટ્રીય વિરોધમાં તેના પરિવર્તનને દર્શાવ્યું હતું.
•    પરિણામ: જોકે તે ક્યારેય ઔપચારિક રીતે રિલીઝ થઈ ન હતી, મુખ્ય પ્રવાહના મીડિયા પર સખત નિયંત્રણ હોવાથી ઇમરજન્સી દરમિયાન ભૂગર્ભ જૂથો દ્વારા તેનું વ્યાપકપણે પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું.