<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Saturday, 21st November 2026

માનવ મનમાં વિચારો ક્‍યાંથી આવે છે? શું મગજ વિચારોનું કારખાનું છે કે પછી અદ્રશ્‍ય તરંગો પકડતું ‘એન્‍ટેના'?

આધુનિક ન્‍યુરોસાયન્‍સનો ચોંકાવનારો ખુલાસોઃ તમને કોઈ વિચાર આવે તેની થોડી સેકન્‍ડો પહેલાં જ તમારું અર્ધજાગ્રત મગજ તે વિચાર તૈયાર કરી ચૂક્‍યું હોય છે! : વેદ અને ઉપનિષદોનું અદભુત જ્ઞાનઃ હજારો વર્ષ પહેલાં ઋષિઓએ કેનોપનિષદમાં એ જ પ્રશ્ન પૂછ્‍યો હતો કે મનને વિચારવાની પ્રેરણા કોણ આપે છે?

આપણે રાત્રે સૂવાનો પ્રયત્‍ન કરીએ કે શાંત બેસીએ, છતાં મનમાં વણનોતર્યા હજારો વિચારોનો ધોધ વહેતો જ રહે છે. દરેક માણસને ક્‍યારેક ને ક્‍યારેક આ મૂંઝવણ થાય જ છે કે આ વિચારો ખરેખર ક્‍યાંથી પ્રગટે છે અને આપણા મનમાં તેમને કોણ મૂકે છે? આધુનિક મગજ વિજ્ઞાન એટલે કે ન્‍યુરોસાયન્‍સ મુજબ, મગજના છ્‍યાસી અબજ ચેતાકોષો, આપણી જૂની યાદો અને 'ડિફોલ્‍ટ મોડ નેટવર્ક' સતત વિચારો ઉત્‍પન્ન કરતા રહે છે. તો બીજી તરફ, ભારતીય વેદો અને ઉપનિષદો વિચારોનું ઉદભવ સ્‍થાન અર્ધજાગ્રત 'ચિત્ત' માં સંગ્રહાયેલા સંસ્‍કારો અને તેની પાછળ રહેલી શુદ્ધ 'ચેતના' ને માને છે.

‘અકિલા' ના વાચક ભાઈઓ, બહેનો અને વડીલોનું 'રહસ્‍યલોક' ની જ્ઞાનસભર સફરમાં હાર્દિક સ્‍વાગત છે. અત્‍યાર સુધી આપણે બ્રહ્માંડના બહારના રહસ્‍યો અને સિમ્‍યુલેશન થિયરી વિશે જાણ્‍યું. પરંતુ આજે આપણે બ્રહ્માંડના સૌથી મોટા રહસ્‍ય તરફ નજર કરીશું, જે આપણી પોતાની અંદર જ ધબકી રહ્યું છેઅને તે છે માનવ મન અને તેમાં ઉઠતા વિચારો! ઘણીવાર આપણે એવું વિચારતા હોઈએ છીએ કે આપણે જે ઈચ્‍છીએ તે જ વિચારીએ છીએ. પરંતુ એક મિનિટ આંખો બંધ કરીને બેસો અને નક્કી કરો કે મારે હવે કંઈ જ વિચારવું નથી. થોડી જ સેકન્‍ડોમાં તમે જોશો કે કોઈ જૂનો પ્રસંગ, આવતીકાલની ચિતા કે કોઈ સાવ અજાણ્‍યો વિચાર આપોઆપ મનમાં ઘૂસી આવશે. ત્‍યારે સ્‍વાભાવિક પ્રશ્ન થાય કે જો મેં આ વિચારને બોલાવ્‍યો નથી, તો તે આવ્‍યો ક્‍યાંથી? આપણા મનમાં આ વિચારો કોણ મૂકી રહ્યું છે? સૌપ્રથમ આધુનિક વિજ્ઞાન એટલે કે ન્‍યુરોસાયન્‍સ આ વિશે શું કહે છે તે જોઈએ. વૈજ્ઞાનિકો મુજબ આપણા મગજમાં આશરે છ્‍યાસી અબજ અતિસૂક્ષ્મ ચેતાકોષો આવેલા છે, જેને 'ન્‍યુરોન્‍સ' કહેવાય છે. આ કોષો અબજો અદ્રશ્‍ય તંતુઓ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. જ્‍યારે આપણે કંઈ જોઈએ, સાંભળીએ કે અનુભવીએ, ત્‍યારે આ કોષો વચ્‍ચે અત્‍યંત સૂક્ષ્મ વિદ્યુત અને રાસાયણિક તરંગો દોડે છે. આ વિદ્યુત સંકેતોની ભાષા જ આપણને 'વિચાર' સ્‍વરૂપે અનુભવાય છે. પરંતુ આમાં સૌથી મોટું આヘર્ય એ છે કે આપણને વિચારની જાણ થાય તે પહેલાં જ મગજ તે બનાવી ચૂક્‍યું હોય છે! ઓગણીસો એંસીના દાયકામાં અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક બેન્‍જામિન લિબેટે અને ત્‍યારબાદ વર્ષ બે હજાર આઠમાં જર્મન વૈજ્ઞાનિક જોન-ડિલન હેઇન્‍સે આધુનિક મગજ સ્‍કેનિગ મશીન એટલે કે એફએમઆરઆઈ દ્વારા ચોંકાવનારા પ્રયોગો કર્યા હતા. પ્રયોગમાં જાણવા મળ્‍યું કે કોઈ વ્‍યક્‍તિ સાદો નિર્ણય લેવાનો વિચાર કરે, તેની થોડી સેકન્‍ડો પહેલાં જ તેના મગજના અર્ધજાગ્રત ભાગમાં તે નિર્ણયની હલચલ શરૂ થઈ ચૂકી હોય છે! આનો અર્થ એ કે આપણે જેને 'મારો વિચાર' કહીએ છીએ, તેનો કાચો માલ આપણા અર્ધજાગ્રત મનમાં સંગ્રહાયેલી જૂની યાદો, અનુભવો, ડર અને વાતાવરણમાંથી ચૂપચાપ તૈયાર થઈને સપાટી પર આવે છે.

 વધુમાં, વિજ્ઞાનીઓએ મગજમાં એક ખાસ વ્‍યવસ્‍થા શોધી કાઢી છે, જેનું નામ છે 'ડિફોલ્‍ટ મોડ નેટવર્ક'. જ્‍યારે આપણે કોઈ કામમાં વ્‍યસ્‍ત ન હોઈએ અને નવરા બેઠા હોઈએ, ત્‍યારે મગજ બંધ થવાને બદલે આ ઓટો-પાયલટ મોડ ચાલુ કરી દે છે. આ નેટવર્ક ભૂતકાળની યાદોને ઉખેળે છે અને ભવિષ્‍યની કલ્‍પનાઓ ગૂંથે છે. એટલે જ શાંત બેસતાની સાથે જ મનમાં વિચારોનો મેળો જામી જાય છે. હવે જોઈએ કે હજારો વર્ષ પહેલાં ભારતીય સંસ્‍કૃતિના વેદો અને ઉપનિષદોએ આ જ ગૂઢ પ્રશ્નનો કેવો અદભુત ફોડ પાડ્‍યો છે. ભારતીય દર્શનશાષમાં મગજ અને મનને અલગ માનવામાં આવ્‍યા છે. શુક્‍લ યજુર્વેદના પ્રસિદ્ધ 'શિવસંકલ્‍પ સૂક્‍ત' માં ઋષિઓએ મનના સ્‍વભાવનું અત્‍યંત સચોટ વર્ણન કર્યું છે કે, જે મન જાગ્રત અને સુષુપ્ત અવસ્‍થામાં પણ દૂર-દૂર સુધી દોડી જાય છે અને સર્વ ઇન્‍દ્રિયોને ચલાવનાર છે, તે મારું મન સારા વિચારો એટલે કે શિવસંકલ્‍પથી ભરેલું રહો.

વેદાંત અને યોગશાષ વિચારોના ઉદભવને સમજાવવા માટે 'અંતઃકરણ' ના ચાર ભાગ પાડે છેઃ મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર. ઋષિઓ મુજબ વિચારો હવામાંથી ટપકતા નથી, પણ તેમનું મૂળ ઉદભવ સ્‍થાન 'ચિત્ત' છે. જીવનભર આપણે જે જોયું, સાંભળ્‍યું, વાંચ્‍યું અને અનુભવ્‍યું છે, તેની અમીટ છાપ એટલે કે 'સંસ્‍કારો' આપણા ચિત્તમાં જમા રહે છે. જેમ તળાવના તળિયે રહેલા બીજ અનુકૂળ સમય આવતા અંકુરિત થઈને ઉપર આવે છે, તેમ ચિત્તમાં રહેલા જૂના સંસ્‍કારો તરંગો બનીને 'મન' માં પ્રગટે છે. યોગશાસ્‍ત્રમાં આ તરંગોને 'ચિત્તવૃત્તિ' કહેવાય છે. ત્‍યારબાદ 'બુદ્ધિ' તે વિચાર સાચો છે કે ખોટો તેનો નિર્ણય કરે છે, અને 'અહંકાર' તેને પકડીને કહે છે કે આ મારો વિચાર છે!

અહીં આધુનિક વિજ્ઞાન અને વેદાંત એક અદભુત બિદુ પર આવીને મળે છે. વિજ્ઞાન જેને અર્ધજાગ્રત મગજની સ્‍મૃતિઓ અને ન્‍યુરલ નેટવર્ક કહે છે, આપણા ઋષિઓએ તેને જ 'ચિત્ત' અને 'સંસ્‍કાર' કહ્યા છે. જોકે, એક મોટો ભેદ હજુ પણ વૈજ્ઞાનિકોને મૂંઝવી રહ્યો છેઅને તે છે 'ચેતના'. મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે મગજ જ વિચારોનું કારખાનું છે.

પરંતુ નોબેલ પુરસ્‍કાર વિજેતા ભૌતિકશાસ્‍ત્રી સર રોજર પેનરોઝ અને ડોક્‍ટર સ્‍ટુઅર્ટ હેમરોફ જેવા કેટલાક ચિતકોએ એવી સંભાવના પણ રજૂ કરી છે કે ચેતના માત્ર મગજના રસાયણો સુધી સીમિત નથી, પણ મગજના કોષોની અંદર સૂક્ષ્મ ક્‍વોન્‍ટમ સ્‍તરે બ્રહ્માંડની ઊર્જા સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. જોકે, આ સિદ્ધાંત હજુ વૈજ્ઞાનિક ચર્ચા અને પરીક્ષણના તબક્કામાં છે. ટૂંકમાં, આપણા મનમાં કોઈ બહારની વ્‍યક્‍તિ વિચારો નથી મૂકતી, પણ આપણા જ ભૂતકાળના અનુભવો, આપણે જે વાંચીએ-જોઈએ છીએ તે માહિતી, આપણું વાતાવરણ અને અર્ધજાગ્રત સ્‍મૃતિઓ મળીને સતત વિચારોના બીજ વાવે છે.

વિચારનું આવવું આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ આવેલા વિચારને સ્‍વીકારવો કે જવા દેવોએ વિવેકશક્‍તિ જ મનુષ્‍યને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે.(૪૦.૫)

આપણે વિચારો નથી, વિચારોના સાક્ષી છીએ

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને ભારતીય યોગશાસ્‍ત્ર બંને એક વાત પર સહમત છે કે દરેક વિચારને સાચો માની લેવાની ભૂલ જ માનસિક તણાવનું મૂળ છે. આકાશમાં વાદળો આવે છે અને જતા રહે છે, પણ આકાશ અકબંધ રહે છે. તેવી જ રીતે વિચારો મનના આકાશમાં આવતા-જતા વાદળો છે. જો આપણે વિચારોમાં તણાવાને બદલે 'સાક્ષી ભાવ' થી તેમને જોતા શીખીએ, તો બિનજરૂરી વિચારો આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે.

શું વિચારો બહારના વાતાવરણથી પણ અસર પામે છે?

હા, મનોવિજ્ઞાન અને ન્‍યુરોસાયન્‍સ સ્‍પષ્ટ કરે છે કે આપણે જેવા લોકોની સંગતમાં રહીએ છીએ, જે સમાચારો વાંચીએ છીએ કે મોબાઈલમાં જે જોઈએ છીએ, તે સીધું આપણા અર્ધજાગ્રત મગજમાં નોંધાતું જાય છે. આપણા શાષોમાં એટલે જ 'સત્‍સંગ' અને શુદ્ધ આહાર-વિહાર પર ભાર મૂકવામાં આવ્‍યો છે, કારણ કે અંદર જેવો ખોરાક એટલે કે માહિતી જશે, મન તેવા જ વિચારો પાછા બહાર કાઢશે.

કેનોપનિષદનો એ જ સનાતન પ્રશ્ન

સામવેદ સાથે જોડાયેલા પ્રાચીન ‘કેનોપનિષદ' ની શરૂઆત જ બરાબર આ જ પ્રશ્નથી થાય છેકેનેષિતઃ પતતિ પ્રેષિતં મનઃ? અર્થાત, કોની પ્રેરણા અને આજ્ઞાથી આ મન પોતાના વિષયો અને વિચારો તરફ દોડે છે? તેનો જવાબ આપતા ઋષિઓ કહે છે કે મન પોતે જડ સાધન છે, પરંતુ તેની પાછળ રહેલી પરમ 'ચેતના' એટલે કે 'મનનું પણ મન' તેને વિચારવાની શક્‍તિ આપે છેજેમ વીજળી વગર પંખો ફરી શકતો નથી.

(10:51 AM IST)