( પ્રવિણ વ્યાસ દ્વારા ) મોરબી : ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શિક્ષકનું સ્થાન હંમેશાં વિશિષ્ટ અને વંદનીય રહ્યું છે. આપણે ત્યાં શિક્ષકને માત્ર જ્ઞાન આપનાર વ્યક્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ જીવનને સાચી દિશા આપનાર ગુરુ તરીકે જોવામાં આવ્યો છે. માતા-પિતા આપણને જીવન આપે છે, જ્યારે ગુરુ એ જીવનને જ્ઞાન, સંસ્કાર, વિવેક અને કર્તવ્યનો અર્થ સમજાવે છે. કદાચ એટલે જ આપણા શાસ્ત્રોએગુરુને ઈશ્વર સમકક્ષ સ્થાન આપીને કહ્યું છે— “ગુરુ બ્રહ્મા, ગુરુ વિષ્ણુ, ગુરુ દેવો મહેશ્વરઃ.”

દર વર્ષે ૫ સપ્ટેમ્બરે મહાન દાર્શનિક, શિક્ષણવિદ્ અને ભારતના દ્વિતીય રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનની જન્મજયંતિને આપણે શિક્ષક દિવસ તરીકે ઉજવીએ છીએ. આ દિવસ માત્ર શિક્ષકોને શુભેચ્છા પાઠવવાનો પ્રસંગ નથી, પરંતુ આપણા જીવનને ઘડવામાં જેમનું યોગદાન રહ્યું છે તેવા દરેક ગુરુ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો પવિત્ર અવસર છે.

શિક્ષકનું કાર્ય માત્ર વર્ગખંડમાં ઊભા રહી પાઠ્યપુસ્તક ભણાવવાનું નથી. સાચો શિક્ષક વિદ્યાર્થીને અક્ષરજ્ઞાનની સાથે જીવનજ્ઞાન આપે છે. તે માત્ર પ્રશ્નોના જવાબ નથી શીખવતો, પરંતુ જીવન સામે પ્રશ્નો ઊભા થાય ત્યારે તેનો સામનો કરવાની સમજ અને હિંમત પણ આપે છે. બાળકની અંદર રહેલી અજાણી શક્તિ, પ્રતિભા અને સંભાવનાને કદાચ દુનિયા ઓળખે એ પહેલાં એક સારો શિક્ષક ઓળખી લે છે.

જીવનમાં આપણે અનેક પુસ્તકો વાંચીએ છીએ, અનેક પરીક્ષાઓ આપીએ છીએ અને સમય સાથે ભણેલા ઘણા પાઠ ભૂલી પણ જઈએ છીએ. પરંતુ કોઈ શિક્ષકે આપેલો આત્મવિશ્વાસ, કોઈ ગુરુએ આપેલો જીવનમંત્ર, કોઈ શિક્ષકે ભૂલ વખતે આપેલી શિખામણ અને નિરાશાની ક્ષણે કહેલા “તું કરી શકે છે” જેવા શબ્દો ઘણી વખત આખું જીવન આપણી સાથે રહે છે. શિક્ષકની સાચી મહાનતા કદાચ અહીં જ રહેલી છે—તે પોતે પાછળ રહીને પોતાના વિદ્યાર્થીને આગળ વધતો જુએ છે અને તેની સફળતામાં પોતાનું સાર્થક્ય અનુભવે છે.

ભારતની પ્રાચીન ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા માત્ર શિક્ષણની વ્યવસ્થા નહોતી, પરંતુ વ્યક્તિ અને રાષ્ટ્રના ચરિત્રનિર્માણની વ્યવસ્થા હતી. અહીં શિક્ષણનો હેતુ માત્ર ધન કમાવવા કે પદ મેળવવા પૂરતો નહોતો. શિક્ષણ મનુષ્યને જ્ઞાની બનાવવાની સાથે વિવેકી, વિનમ્ર, કર્તવ્યનિષ્ઠ અને સંસ્કારી બનાવે—એ તેનો મૂળ ઉદ્દેશ હતો. જ્ઞાન સાથે સંસ્કાર ન હોય તો જ્ઞાન અહંકાર બની શકે છે; શક્તિ સાથે વિવેક ન હોય તો શક્તિ વિનાશનું કારણ બની શકે છે. તેથી ભારતીય શિક્ષણપરંપરાએ જ્ઞાનની સાથે ચરિત્રને પણ એટલું જ મહત્ત્વ આપ્યું છે.

આજે સમય બદલાયો છે. ટેકનોલોજી, ઇન્ટરનેટ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના યુગમાં એક ક્ષણમાં દુનિયાભરની માહિતી આપણા હાથમાં ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ માહિતી અને શિક્ષણ એક નથી. મશીન આપણને માહિતી આપી શકે છે, પરંતુ કઈ માહિતી સાચી છે અને તેનો ઉપયોગ કઈ દિશામાં કરવો તેનો વિવેક શિક્ષક આપે છે. ટેકનોલોજી જવાબ આપી શકે છે, પરંતુ જિજ્ઞાસા જગાડવાનું કામ શિક્ષક કરે છે. મશીન જ્ઞાનનું સાધન બની શકે છે, પરંતુ માનવતા, કરુણા, શિસ્ત, સંવેદના અને સંસ્કારનું સિંચન આજે પણ જીવંત શિક્ષક જ કરી શકે છે.

રાષ્ટ્રના ભવિષ્યનું સાચું ઘડતર માત્ર સંસદ કે સચિવાલયોમાં નથી થતું; તેનું પ્રથમ ઘડતર શાળાના વર્ગખંડમાં થાય છે. આજે શિક્ષક સામે બેઠેલો નાનકડો વિદ્યાર્થી આવતીકાલનો ડૉક્ટર, વૈજ્ઞાનિક, સૈનિક, ઉદ્યોગપતિ, અધિકારી, શિક્ષક કે લોકપ્રતિનિધિ બનવાનો છે. તેના હાથમાં આવતીકાલે સમાજની કોઈ ને કોઈ જવાબદારી આવવાની છે. એટલે શિક્ષક આજે માત્ર એક બાળકને ભણાવતો નથી, તે આવતીકાલના ભારતને ઘડી રહ્યો છે.

આપણે એક વાત હંમેશાં યાદ રાખવી જોઈએ કે કોઈ રાષ્ટ્ર માત્ર ઊંચી ઇમારતો, વિશાળ રસ્તાઓ, ટેકનોલોજી કે આર્થિક સમૃદ્ધિથી મહાન બનતું નથી. રાષ્ટ્ર ત્યારે સાચા અર્થમાં મહાન બને છે જ્યારે તેની નવી પેઢી જ્ઞાનવાન હોવાની સાથે સંસ્કારી, સંવેદનશીલ, જવાબદાર અને રાષ્ટ્રનિષ્ઠ હોય. અને આવી પેઢીના ઘડતરમાં સૌથી મોટું યોગદાન શિક્ષકનું હોય છે.

શિક્ષકનું જીવન પણ એક પ્રકારની નિઃશબ્દ તપસ્યા છે. એક દીવો પોતે પ્રજ્વલિત રહીને બીજા દીવાને પ્રગટાવે છે, છતાં પોતાનો પ્રકાશ ઓછો થતો નથી; એવી જ રીતે શિક્ષક પોતાના જ્ઞાનનો પ્રકાશ હજારો વિદ્યાર્થીઓમાં વહેંચે છે. વર્ષો પસાર થઈ જાય, વિદ્યાર્થીઓ આગળ વધી જાય, કોઈ મોટા પદ પર પહોંચે, કોઈ સમાજમાં નામના મેળવે; પરંતુ તેની સફળતાના પાયામાં ક્યાંક કોઈ શિક્ષકની મહેનત, શિખામણ અને આશીર્વાદ નિઃશબ્દ રીતે જીવંત હોય છે.

આ શિક્ષક દિવસે આપણે માત્ર આપણા શાળાના કે કોલેજના શિક્ષકોને જ નહીં, પરંતુ જીવનના દરેક એવા વ્યક્તિને યાદ કરીએ જેમણે આપણને કંઈક સારું શીખવ્યું છે, સાચી દિશા બતાવી છે, ભૂલમાંથી બહાર કાઢ્યા છે કે મુશ્કેલ સમયમાં આપણામાં વિશ્વાસ જગાવ્યો છે. કારણ કે ગુરુ માત્ર વર્ગખંડમાં જ નથી મળતા; જીવનની યાત્રામાં જે આપણને અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ, અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ અને અસત્યમાંથી સત્ય તરફ લઈ જાય તે દરેક વ્યક્તિ આપણા માટે ગુરુ સમાન છે.

આજની નવી પેઢીને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ આપવાની સાથે ગુરુ પ્રત્યે આદરની આપણી ભારતીય પરંપરા પણ વારસામાં આપવી જરૂરી છે. બાળકો વિશ્વની શ્રેષ્ઠ ટેકનોલોજી શીખે, ઊંચું શિક્ષણ મેળવે, વૈશ્વિક સ્તરે આગળ વધે—પરંતુ સાથે પોતાના શિક્ષક સામે નમવાની વિનમ્રતા, માતા-પિતા પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા, સમાજ પ્રત્યે સંવેદના અને માતૃભૂમિ પ્રત્યે કર્તવ્યભાવ પણ જાળવી રાખે; ત્યારે જ શિક્ષણ સાચા અર્થમાં સાર્થક બનશે.

શિક્ષક આપણને માત્ર સફળ થવાનું નથી શીખવતો, પરંતુ સફળતા મળ્યા પછી પણ માણસ બનીને કેવી રીતે જીવવું એ શીખવે છે.

આ શિક્ષક દિવસના પવિત્ર અવસરે યંગ ઇન્ડિયા ગ્રુપ, મોરબી તરફથી સમાજ અને રાષ્ટ્રના ભવિષ્યને ઘડતા તમામ શિક્ષકોને હૃદયપૂર્વક વંદન અને કૃતજ્ઞતા.

કારણ કે એક સારો શિક્ષક માત્ર વિદ્યાર્થીનું ભવિષ્ય નથી બદલતો; તે એક પેઢીની વિચારધારા બદલે છે. અને જ્યારે એક પેઢીની વિચારધારા બદલાય છે, ત્યારે રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય બદલાય છે.
– ડૉ. દેવેન રબારી
સ્થાપક અને માર્ગદર્શક
યંગ ઇન્ડિયા ગ્રુપ, મોરબી