રાજકોટ, તા.૨૩: સનાતન પરંપરામાં ભાદ્રપદ માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી તિથિનું વિશેષ ધાર્મિક મહાત્મ્ય છે. આ પાવન દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના પાંચમા અવતાર ‘ભગવાન વામન’ ની જયંતી શ્રદ્ધાપૂર્વક મનાવવામાં આવે છે. વામન અવતાર માત્ર રાજા બલિ પાસેથી ત્રણ પગલાં જમીન માંગવાની પૌરાણિક કથા નથી, પરંતુ તે અહંકારનો ત્યાગ, વચનપાલન, દાન અને નિષ્કામ ભક્તિનો સર્વોચ્ચ સંદેશ આપે છે.

 

યજ્ઞવેદી પર બ્રહ્મચારી વામનનું આગમન

પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, અસુર રાજ મહાબલિ પોતાની અસીમ શક્તિ અને કઠોર તપસ્યાના બળે ત્રણેય લોક પર આધિપત્ય જમાવી ચૂક્યો હતો. સ્વર્ગનું રાજ્ય પણ દેવતાઓના હાથમાંથી છીનવાઈ ગયું હતું. દેવતાઓની કાલાવાલી અને આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન વિષ્ણુએ મહર્ષિ કશ્યપ અને અદિતિના ઘરે નાનકડા, તેજસ્વી બ્રાહ્મણ વટુક (વામન) સ્વરૂપે જન્મ લીધો. હાથમાં છત્રી અને કમંડળ ધારણ કરીને ભગવાન વામન રાજા બલિના અશ્વમેધ યજ્ઞ સ્થળે પહોંચ્યા હતા.

 

ત્રણ પગલાં જમીન અને ત્રિવિક્રમ સ્વરૂપ

દાનવીર રાજા બલિએ આ તેજસ્વી બાળકને મનગમતું દાન માગવા કહ્યું. ત્યારે ભગવાને માત્ર ‘ત્રણ પગલાં જમીન’ ની માંગણી કરી. દૈત્યગુરુ શુક્રાચાર્ય ભગવાન હરિની આ લીલા ઓળખી ગયા અને બલિને દાન આપતા રોક્યા. પરંતુ, રાજા બલિએ પોતાના મુખેથી અપાયેલું વચન પાળવાનો મક્કમ નિર્ધાર કર્યો.

 

વચન મળતા જ ભગવાને પોતાનું વિરાટ ‘ત્રિવિક્રમ સ્વરૂપ’ ધારણ કર્યું:

 

• પ્રથમ પગલું: આખી પૃથ્વી લોકને માપી લીધો.

 

• બીજું પગલું: સમસ્ત સ્વર્ગ અને આકાશ લોકને આવરી લીધા.

 

અહંકારનું સમર્પણ અને સુતલ લોકનું શાસન

ત્રીજું પગલું મૂકવા માટે જ્યારે કોઈ જગા ન બચી, ત્યારે સત્યવાદી રાજા બલિએ નમ્રતાપૂર્વક પોતાનું શીશ ભગવાનના ચરણોમાં મૂકી દીધું અને કહ્યું, "હે પ્રભુ! આપનું ત્રીજું પગલું મારા મસ્તક પર મૂકો."

 

ભગવાન વામન તેના આ સમર્પણ અને વચનપાલનથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે બલિના અહંકારનો નાશ કરી તેને પાતાળ લોકના ‘સુતલ ક્ષેત્ર’ નો શાસક બનાવ્યો અને સ્વયં તેના દ્વારપાળ બનીને રહેવાનું વચન આપ્યું.

 

મહત્વનો ઉપદેશ: વામન અવતાર આપણને શીખવે છે કે મનુષ્ય ભલે ગમે તેટલો ધનવાન કે શક્તિશાળી હોય, તેણે ક્યારેય ઘમંડ ન કરવો જોઈએ. ઈશ્વર આગળ અહંકારનું સમર્પણ જ સાચી ભક્તિ છે.