રાજકોટઃ દિવાળી અને નૂતન વર્ષના દિવસ વચ્‍ચે આવતા ‘ધોકા' નું ખગોળ વિજ્ઞાન ભારતમાં પ્રચલિત છે. તિથિઓને દુનિયાભરમાં લેશમાત્ર માન્‍યતા મળેલ નથી. તિથિઓ તારીખ નથી. દિવાળી પછીના દિવસને કાયમી નૂતન વર્ષ અપનાવી ઉજવવા ભારત જન વિજ્ઞાન જાથાએ દેશવાસીઓને અપીલ કરી છે. જાથાની કચેરીઓમાં તા. ૯ મી એ નૂતન વર્ષ અપનાવી ઉજવવાનું નક્કી થયું છે. દેશભરના જ્ઞાતિ મંડળો સહયોગ આપે તો દિવાળી પછીના દિવસને નવા વર્ષ તરીકે મનાવવાનો અમલ કરવા વિજ્ઞાન જાથાના શ્રી જયંત પંડયાએ આગ્રહ કર્યો છે. જાથાના ચેરમેન-એડવોકેટ જયંત પંડયાએ જણાવ્‍યું કે વિજ્ઞાન ટેકનોલોજીના યુગમાં સદીઓ જૂની ધોકાની કુપ્રથાને તિલાંજાલિ આપી દિવાળી પછીના દિવસને નવા વર્ષ તરીકે ઉજવવો વર્તમાન રાદીની માંગ છે. તિથિઓની ગણતરી મુજબ ભારતમાં દર ત્રણ વર્ષ અધિક માસ તરીકે ધાર્મિક રીતે ઉજવવામાં આવે છે. વાસ્‍તવમાં અધિક માસમાં ધાર્મિક કર્મકાંડ-ક્રિયાકાંડો, વ્રત-પૂજન શ્રદ્ધા પ્રમાણે મહિલાઓ વધુ ભાગીદાર બને છે. વ્રતનો ફાયદો કોને થાય છે તે પ્રશ્ન છે. અધિક માસ ભારત સિવાય અન્‍ય કોઈપણ દેશમાં માન્‍યતા પાત્ર નથી. તિથિઓના કારણે તહેવારોમાં વારંવાર અસમંજસ ઉભી થાય છે. એક પ્રકારનું ગતકડું જ કહી શકાય. તિથિઓ તારીખ નથી તે પણ લોકોએ સમજવું પડશે. દેશના લોકો બે-ત્રણ વર્ષમાં સર્વાનુમતે દિવાળીના પછીના દિવસને નૂતન વર્ષ ઉજવે તો ખોટું નથી. ધોકો એક પ્રકારની અંધશ્રદ્ધા છે. જ્ઞાતિમંડળોએ પોતાની રીતે ફેરફાર કરી અમલ કરવો જોઈએ. સૌને પોતાની રીતે ધોકો મનાવવો કે તિલાંજાલિ આપવી તે નક્કી કરવું જોઈએ. જાથાએ પોતાનો વિચાર રજૂ કર્યો છે.

 વધુમાં જયંત પંડયા જણાવે છે કે દિવાળી અને નૂતન વર્ષના દિવસ વચ્‍ચે આવતા 'ધોકા' નું ખગોળ વિજ્ઞાનની સમજ જાથા લોકો સમજ રજૂ કરે છે. તિથિઓ તારીખ નથી પરંતુ પૃથ્‍વી પરથી જોતા સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્‍ચેનો ખુણો છે. અમાસ સમયે આ ખૂણો ‘૦' અંશ હોય છે અને ત્‍યાર પછી વધતો જાય છે. આ ખૂણો ‘૦' થી ‘૧૨' અંશ થાય તે સમયગાળો સુદ એકમ, ‘૧૩' થી ‘૨૪' અંશ થાય તે સમયગાળો સુદ બીજ અને આજ રીતે વધતો વધતો ‘૧૮૦' અંશ પહોંચે એટલે પૂનમની તિથિ આકાર લે છે. હવે આ તિથિઓ સમયગાળો એક સરખો નથી કેમ કે કેપ્‍લરના નિયમ પ્રમાણે ચંદ્ર એકસરખી ગતિએ પૃથ્‍વી આસપાસ ફરતો નથી માટે તિથિનો સમયગાળો ૨૦ કલાકથી પોણા ૨૭ કલાક સુધી વધઘટ થયા કરે છે. ભારતીય કેલેન્‍ડરમાં દિવસ સૂર્યોદયથી સૂર્યોદયનો ગણાય છે. તિથિઓ કોઈ દિવસમાં ગમે ત્‍યારે ચાલુ થાય અને પૂરી થાય તે રોજિદા જીવનમાં વ્‍યવહારિક ન રહે માટે સૂર્યોદય સમયે જે તિથિ ચાલુ હોય તે તિથિ તે દિવસની ગણાય તેવો નિયમ બનાવવામાં આવ્‍યો છે. જો કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદય સમયે ચાલુ હોય તો તે બેવડાય છે અને જો કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદયની વચ્‍ચે પુરી થઈ જતી હોય અને એકેય સૂર્યોદય વખતે ચાલુ ન હોય તો તેનો ક્ષય થાય, ઘણીવાર સાતમ પછી સીધી નોમ થઈ જાય છે.

 વધુમાં જયંત પંડયા જણાવે છે કે વર્ષ ૨૦૨૬ ની દિવાળીની હકિકત સમજીએ તો અમાસ તા. ૮ મી નવેમ્‍બરના રોજ સવારે ૧૧ કલાક ને ૨૭ મિનિટે રાજકોટની સ્‍થિતિએ દિવાળી થઈ જાય છે અને તા. ૯ મી નવેમ્‍બરના રોજ બપોરે ૧૨ કલાક ને ૩૧ મિનિટે પુરી થાય છે. આ હકિકતમાં અમાસ તા. ૯ મી નવેમ્‍બરનો સૂર્યોદય જોવે છે માટે તા. ૯ મી તારીખે અમાસ થાય છે પરંતુ અહિયા દિવાળી પર્વની વાત થાય છે તેમાં તેની લગતી લક્ષ્મી પૂજા અનુષ્ઠાન વગેરે સાંજના પ્રદોષ કાળમાં જ થઈ શકે અને અમાસની સાંજ માત્ર તા. ૮ મી નવેમ્‍બરે થાય છે. કેમ કે તા. ૯ મી તારીખની સાંજે અમાસ પુરી થઈ જાય છે. આ કારણોસર દિપાવલીની ઉજવણી તા. ૮ મી ની સાંજે અમાસ હોય કરવી પડે છે. તા. ૯ મી ના સૂર્યોદય સમયે હજુ અમાસ ચાલુ હશે માટે તે દિવસ પ્રતિપદા કે એકમ ન થઈ શકે. તા. ૧૦ મી એકમ બપોરે ૧ કલાક ને ૫૯ મિનિટે પુરી થાય છે. જેથી તે દિવસના સૂર્યોદય સમયે તે ચાલુ હોવાથી તા. ૧૦ વિધિવત એકમ ગણાય. આ પદ્ધતિનો સ્‍વીકાર ભારતમાં માત્ર હિન્‍દુ સમાજની માન્‍યતા છે. અન્‍ય સમાજ કે કોમને કશી જ લેવા દેવા નથી. તેઓ એકમ, બીજ વિગેરેને માનતા જ નથી. તેઓ તારીખને જ માન્‍યતા આપે છે

તેની ગણતરી કરે છે. તિથિઓના કારણે જ વારંવાર અસમંજસ ઉભી થાય છે. ખગોળ વિજ્ઞાન દ્રષ્ટિએ આ બધી વસ્‍તુઓ ધ્‍યાનમાં લઈએ તો તા. ૯ મી નવેમ્‍બરનો દિવસ પડતર રહે જેને આપણે ધોકો કહીએ છીએ. ભારતનું શાષોનું ખગોળ વિજ્ઞાન વિશ્વ કક્ષાએ વૈજ્ઞાનિકોમાં માન્‍યતા જ નથી. આપણા સમાજ પૂરતું જ લાગુ પડે છે. વધુ માહિતી માટે મો. ૯૮૨૫૨ ૧૬૬૮૯ ઉપર સંપર્ક કરવા જયંત પંડયા જણાવે છે.