ભારતમાં કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્‍પોન્‍સિબિલિટી (CSR) ભંડોળના દુરુપયોગ દ્વારા મની લોન્‍ડરિગ મોડસ ઓપરેન્‍ડી, કાયદાકીય પ્રાવધાનો અને વ્‍યાપક નિવારણ વ્‍યૂહરચના પર વિસ્‍તૃત અહેવાલ અહીં પ્રસ્‍તુત છે. ભારતીય કોર્પોરેટ જગતમાં વર્ષ ૨૦૧૩ના કંપની અધિનિયમની કલમ ૧૩૫ હેઠળ દાખલ કરવામાં આવેલ કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્‍પોન્‍સિબિલિટી (CSR) ની જોગવાઈઓ એક નૈતિક અને સામાજિક ક્રાંતિ લાવવાના હેતુથી કરવામાં આવી હતી.

ભારત વિશ્વનો પ્રથમ એવો દેશ બન્‍યો જેણે કાયદાકીય રીતે ચોક્કસ નાણાકીય માપદંડો ધરાવતી કંપનીઓ માટે તેમના સરેરાશ ચોખ્‍ખા નફાનો ૨ ટકા ભાગ સામાજિક કલ્‍યાણ પ્રવૃત્તિઓ પાછળ ખર્ચવો ફરજિયાત બનાવ્‍યો. જોકે, જે ઉમદા હેતુ સાથે આ વ્‍યવસ્‍થા શરૂ કરવામાં આવી હતી, તેમાં સમય જતાં ગંભીર નાણાકીય અનિયમિતતાઓ અને મની લોન્‍ડરિગના દૂષણો પ્રવેશ્‍યા છે.

ખાસ કરીને, કંપનીઓ દ્વારા પોતાના સંચાલિત ટ્રસ્‍ટો બનાવીને અથવા બાહ્ય એનજીઓ (NGO) સાથે મિલીભગત કરીને CSR ભંડોળને ‘‘રાઉન્‍ડ-ટ્રિપિગ'' દ્વારા રોકડ સ્‍વરૂપે પરત મેળવવાની અને તેને પર્સનલ એસેટ્‍સ અથવા શેલ કંપનીઓમાં ફેરવવાની મોડસ ઓપરેન્‍ડી અત્‍યંત ચિંતાજનક બની છે. આ અહેવાલ CSR ભંડોળના માધ્‍યમથી થતા મની લોન્‍ડરિગના જટિલ નેટવર્ક, તેની પાછળની કાર્યપદ્ધતિ, અસ્‍તિત્‍વમાં રહેલા કાયદાકીય પ્રાવધાનો અને તેને અટકાવવા માટેની નિવારણ વ્‍યવસ્‍થાનું ઊંડાણપૂર્વક અને સર્વગ્રાહી વિશ્‍લેષણ પ્રસ્‍તુત કરે છે.

CSR વ્‍યવસ્‍થાનું માળખું અને કાયદેસરની અનિવાર્યતા અંગે વાત કરીએ તો ભારતમાં CSR એ હવે માત્ર પરોપકારી પ્રવૃત્તિ નથી, પરંતુ એક કાયદાકીય જવાબદારી છે. કંપની અધિનિયમ, ૨૦૧૩ ની કલમ ૧૩૫ હેઠળ, જે કંપનીઓ નીચે મુજબના નાણાકીય ઉંબરો (Thresholds) ઓળંગે છે, તેમણે CSR સમિતિની રચના કરવી અને નિર્ધારિત રકમ ખર્ચવી અનિવાર્ય છે. જેના માપદંડ (Criteria), નાણાકીય મર્યાદા (રૂપિયામાં) અને કાયદાકીય સંદર્ભ આ મુજબ છેઃ જેમાં વાર્ષિક ચોખ્‍ખો નફો (Net Profit) ૫ કરોડ કે તેથી વધુ હોવો જોઈએ, કંપનીની નેટવર્થ (Net Worth) ૫૦૦ કરોડ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ અને વાર્ષિક ટર્નઓવર (Turnover) ૧,૦૦૦ કરોડ કે તેથી વધુ હોવું જોઈએ. આ કાયદો માત્ર ભારતીય કંપનીઓ જ નહીં, પણ વિદેશી કંપનીઓની ભારત સ્‍થિત શાખાઓ અથવા પ્રોજેક્‍ટ ઓફિસોને પણ લાગુ પડે છે.

CSR પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન, મંજૂરી અને દેખરેખ એ બોર્ડ-સંચાલિત પ્રક્રિયા છે, જેમાં બોર્ડ ઓફ ડિરેક્‍ટર્સની જવાબદારી અત્‍યંત મહત્‍વની છે. સરકાર આ પ્રોજેક્‍ટ્‍સની સીધી મંજૂરી આપતીકોઈ કંપની ત્રણ વર્ષના સરેરાશ નફાના ૨ ટકા ખર્ચવામાં નિષ્‍ફળ જાય, તો તેણે બોર્ડના અહેવાલમાં તેનું કારણ જણાવવું પડે છે અને ૨૦૨૧ ના સુધારા મુજબ, આ રકમને નિર્ધારિત સરકારી ભંડોળમાં ટ્રાન્‍સફર કરવી પડે છે.

મની લોન્‍ડરિગની મોડસ ઓપરેન્‍ડી અને રાઉન્‍ડ-ટ્રિપિગ તથા રોકડ પરત મેળવવાની પ્રક્રિયામાં CSR ભંડોળનો ઉપયોગ એક અત્‍યંત વ્‍યવસ્‍થિત રીતે કરવામાં આવે છે જેને ‘‘રાઉન્‍ડ-ટ્રિપિગ'' (Round-Tripping) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં નાણાં દેખીતી રીતે સામાજિક કાર્ય માટે બહાર જાય છે પરંતુ ગુપ્ત રીતે વિવિધ સ્‍તરો પાર કરીને ફરીથી કંપનીના પ્રોમોટરો પાસે રોકડ સ્‍વરૂપે પરત આવે છે. કેશ-બેક મોડલ અને કમિશન આધારિત વ્‍યવસ્‍થામાં કંપની કોઈ નોંધાયેલા ટ્રસ્‍ટ અથવા એનજીઓ સાથે અગાઉથી ગોઠવણ કરે છે.

કંપની કાયદેસર રીતે બેંકિગ ચેનલ દ્વારા ટ્રસ્‍ટને દાન આપે છે, જેથી તે રકમ પુસ્‍તકોમાં CSR ખર્ચ તરીકે દેખાય. આ ટ્રસ્‍ટો સામાન્‍ય રીતે ૨૦ ટકા થી ૨૫ ટકા જેટલું ‘‘સર્વિસ કમિશન'' કાપી લે છે અને બાકીની ૭૫-૮૦ ટકા રકમ હવાલા નેટવર્ક અથવા બોગસ વેન્‍ડર પેમેન્‍ટ્‍સ દ્વારા કંપનીના પ્રોમોટરોને રોકડમાં પરત કરે છે. તપાસ એજન્‍સીઓએ નોંધ્‍યું છે કે આ પ્રક્રિયામાં 'ફેસિલિટેટર્સ' અથવા વચેટિયાઓ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે જેઓ કંપનીઓ અને ભ્રષ્ટ ટ્રસ્‍ટો વચ્‍ચે સેતુ તરીકે કામ કરે છે.

પોતાના જ ટ્રસ્‍ટો (Captive Trusts) દ્વારા દુરુપયોગની વાત કરીએ તો મોટી કંપનીઓ ઘણીવાર પોતાના જ ફાઉન્‍ડેશનો અથવા સેક્‍શન ૮ કંપનીઓ બનાવે છે. જોકે આ કાયદેસર છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ મની લોન્‍ડરિગ માટે લેયરિગ (Layering) તરીકે કરવામાં આવે છે. કંપની પોતાના જ ટ્રસ્‍ટમાં ફંડ ટ્રાન્‍સફર કરે છે, જે બાદમાં નકલી માર્કેટિગ ખર્ચાઓ, ઇવેન્‍ટ મેનેજમેન્‍ટ અથવા સલાહકાર ફી તરીકે શેલ કંપનીઓને ચૂકવણી બતાવે છે. આ શેલ કંપનીઓ, જે વાસ્‍તવમાં કોઈ વ્‍યવસાય કરતી નથી, તે નાણાં ઉપાડીને પ્રોમોટરોના અંગત રોકાણો અથવા બેનામી મિલકતોમાં ફેરવે છે.

નકલી ઇન્‍વોઇસિગ અને ખોટા ખર્ચાઓની મોડસ ઓપરેન્‍ડી હેઠળ ટ્રસ્‍ટો અને એનજીઓ ઘણીવાર એવી સામાજિક પ્રવૃત્તિઓના બિલો રજૂ કરે છે જે વાસ્‍તવમાં થઈ જ નથી હોતી. ઉદાહરણ તરીકેઃગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં શૌચાલયોના નિર્માણના નકલી ફોટોગ્રાફસ અને બિલો રજૂ કરવા, વિનામૂલ્‍યે શિક્ષણ અથવા મેડિકલ કેમ્‍પના નામે હજારો લાભાર્થીઓની બનાવટી યાદી તૈયાર કરવી, વૃક્ષારોપણના પ્રોજેક્‍ટ્‍સમાં હજારો રોપાઓની ખરીદીના બિલો બતાવવા જે ક્‍યારેય રોપાયા જ નથી, અને સમાન સરનામે ચાલતી અનેક સંસ્‍થાઓ પાસેથી સર્વિસ મેળવવાના બિલો રજૂ કરવા.

આવા નકલી ખર્ચાઓ દ્વારા ટ્રસ્‍ટ બેંકમાંથી રોકડ રકમ ઉપાડે છે (ઘણીવાર નાના ટ્રાન્‍ઝેક્‍શનમાં જેથી તે પકડાય નહીં) અને તેને ફરીથી કંપનીના પ્રોમોટરો સુધી પહોંચાડે છે. રાઉન્‍ડ-ટ્રિપિગના રેડ ફલેગ્‍સ (Red Flags) દ્વારા તપાસકર્તાઓ અને ઓડિટર્સ નીચે મુજબના સંકેતોથી આવા વ્‍યવહારોને પકડી શકે છેઃ જેમ કે વર્ષના અંતે એટલે કે માર્ચ મહિનામાં CSR ખર્ચમાં અચાનક ઉછાળો, વારંવાર એક જ ટ્રસ્‍ટ અથવા સંસ્‍થાને પ્રોજેક્‍ટ્‍સ ફાળવવા જેમાં કોઈ યોગ્‍ય ટેન્‍ડરિગ પ્રક્રિયા ન હોય, સામાજિક પ્રોજેક્‍ટના સ્‍થળે વાસ્‍તવિક કામગીરી અને કાગળ પરના અહેવાલો વચ્‍ચે મોટી વિસંગતતા, તથા એવા વેન્‍ડરોને ચૂકવણી કરવી જેમનો બિઝનેસ પ્રોજેક્‍ટની પ્રકૃતિ સાથે મેળ ખાતો ન હોય.

કાયદાકીય પ્રાવધાનોમાં કંપની અધિનિયમ ૨૦૧૩ માં કડક સુધારાઓ કરવામાં આવ્‍યા છે. સરકારે CSR ભંડોળના દુરુપયોગને રોકવા માટે વર્ષ ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૦ માં કંપની અધિનિયમમાં મહત્‍વના સુધારા કર્યા, જે ૨૨ જાન્‍યુઆરી, ૨૦૨૧ થી અમલમાં આવ્‍યા છે. આ સુધારાઓએ CSR પાલનને ‘સ્‍વૈચ્‍છિક' માંથી ‘કડક અનિવાર્ય' બનાવી દીધું છે. અણવપરાયેલ ઘ્‍લ્‍ય્‍ ભંડોળ (Unspent CSR Funds) અંગે કાયદાની કલમ ૧૩૫(૫) અને (૬) હવે કંપનીઓને વણવપરાયેલી રકમ પોતાની પાસે રાખવાની મંજૂરી આપતી નથી. ચાલુ પ્રોજેક્‍ટ્‍સ (Ongoing Projects) માટે જો રકમ કોઈ મંજૂર થયેલા ચાલુ પ્રોજેક્‍ટ માટે હોય, તો તે રકમ નાણાકીય વર્ષ પૂરું થયાના ૩૦ દિવસની અંદર “Unspent CSR Account” નામના વિશેષ ખાતામાં જમા કરાવવી પડે છે.

આ રકમ ૩ વર્ષમાં ખર્ચવી પડે છે, નહિ તો તેને સરકારી ભંડોળમાં ટ્રાન્‍સફર કરવી પડે છે. સામાન્‍ય કિસ્‍સાઓમાં જો કોઈ ચાલુ પ્રોજેક્‍ટ ન હોય, તો બાકી રહેલી રકમ ૬ મહિનાની અંદર સરકારના ‘Schedule VII' માં નિર્ધારિત ફંડ્‍સ (જેમ કે PM Relief Fund) માં ટ્રાન્‍સફર કરવી અનિવાર્ય છે. દંડ અને શિક્ષાત્‍મક જોગવાઈઓ (Penalties) હેઠળ કલમ ૧૩૫(૭) મુજબ હવે કંપની અને કસૂરવાર અધિકારીઓ પર ભારે દંડ લાદવામાં આવે છે. જેમાં જવાબદાર પક્ષ (Entity), દંડનું પ્રમાણ (Penalty Amount) અને મહત્તમ મર્યાદા આ મુજબ છે. દાખલા તરીકે, કંપની (Company) માટે ટ્રાન્‍સફર કરવાની બાકી રકમના બમણા (Twice the amount) અથવા મહત્તમ ૧ કરોડ રૂપિયા દંડ છે.

તેવી જ રીતે અધિકારી (Officer in Default) માટે બાકી રકમના ૧/૧૦ ભાગ (૧/૧૦th of amount) અથવા મહત્તમ ૨ લાખ રૂપિયા દંડ છે. નોંધપાત્ર છે કે અગાઉ આમાં કેદની સજાની જોગવાઈ હતી, જે બાદમાં તેને સિવિલ ઓફેન્‍સમાં ફેરવીને આર્થિક દંડ વધુ કડક બનાવવામાં આવ્‍યો છે. ફોર્મ CSR-૧ દ્વારા પારદર્શિતા લાવવા એનજીઓ અને ટ્રસ્‍ટોના દુરુપયોગને રોકવા, MCA એ ‘Form CSR-૧' ની નોંધણી ફરજિયાત કરી છે. ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૧ થી, કોઈપણ સંસ્‍થા જે CSR ફંડ મેળવવા માંગે છે તેણે સરકાર પાસે નોંધણી કરાવવી પડે છે, જેનાથી એક યુનિક CSR રજિસ્‍ટ્રેશન નંબર મળે છે. આ ફોર્મમાં પ્રોફેશનલ ઓડિટર્સ (CA/CS/CMA) એ પ્રમાણિત કરવું પડે છે કે સંસ્‍થા પાસે યોગ્‍ય ૧૨A અને ૮૦G નોંધણી છે અને તે સાચા ઉદ્દેશ્‍યથી કાર્યરત છે.

PMLA, ૨૦૦૨ અને મની લોન્‍ડરિગના ગુનાની વાત કરીએ તો જ્‍યારે ઘ્‍લ્‍ય્‍ ભંડોળને છેતરપિંડી દ્વારા ખાનગી ઉપયોગ માટે પરત મેળવવામાં આવે છે, ત્‍યારે તે માત્ર કંપની કાયદાનું ઉલ્‍લંઘન નથી રહેતું, પણ ‘મની લોન્‍ડરિગ નિવારણ અધિનિયમ, ૨૦૦૨' (PMLA) હેઠળ ગંભીર ગુનો બને છે. ‘Proceeds of Crime' અને સેક્‍શન ૩ હેઠળ PMLA ની કલમ ૩ મુજબ, જે કોઈ વ્‍યક્‍તિ પ્રત્‍યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ‘ગુનાની ઉપજ' (Proceeds of Crime) સાથે સંકળાયેલી કોઈપણ પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે અને તેને કાયદેસરની મિલકત તરીકે રજૂ કરે છે, તે મની લોન્‍ડરિગના ગુનામાં દોષિત છે.

CSR ફંડનું રાઉન્‍ડ-ટ્રિપિગ એ આ વ્‍યાખ્‍યામાં સંપૂર્ણ રીતે બંધ બેસે છે કારણ કે તે છેતરપિંડી અને વિશ્વાસઘાત દ્વારા મેળવેલા નાણાં છે. અનુસૂચિત ગુનાઓ (Scheduled Offences) અંગે કંપની અધિનિયમની કલમ ૪૪૭ (Fraud/છેતરપિડી) એ PMLA હેઠળ એક અનુસૂચિત ગુનો છે. આનો અર્થ એ છે કે જો એન્‍ફોર્સમેન્‍ટ ડિરેક્‍ટોરેટ (ED) ને એવા પુરાવા મળે કે ઘ્‍લ્‍ય્‍ ભંડોળનો ઉપયોગ કંપનીના પ્રોમોટરો દ્વારા વ્‍યક્‍તિગત સંપત્તિ બનાવવા માટે કરવામાં આવ્‍યો છે, તો તેઓ ગુનાની ઉપજ ગણાતી કોઈપણ મિલકતને કામચલાઉ રીતે જપ્ત (Provisional Attachment)  કરી શકે છે, આરોપીઓની ધરપકડ કરી શકે છે અને વિશેષ અદાલતમાં મની લોન્‍ડરિગનો કેસ ચલાવી શકે છે. સજા અને પુરાવાનો બોજ અંગે PMLA હેઠળ મની લોન્‍ડરિગના ગુના માટે ૩ થી ૭ વર્ષની સખત કેદની સજા છે. મહત્‍વની વાત એ છે કે આ કાયદા હેઠળ, કોર્ટ માની લે છે કે આરોપી ગુનેગાર છે અને નિર્દોષતા સાબિત કરવાનો બોજ આરોપી પર હોય છે.

ઇન્‍કમ ટેક્‍સ એક્‍ટ હેઠળ ટ્રસ્‍ટોની નોંધણી રદ કરવા બાબતે આવકવેરા કાયદો પણ CSR દુરુપયોગ સામે મહત્‍વના શષો પૂરા પાડે છે. ખાસ કરીને ચેરિટેબલ ટ્રસ્‍ટોને મળતી કર મુક્‍તિના નિયમો અત્‍યંત કડક બનાવવામાં આવ્‍યા છે. સેક્‍શન ૩૭(૧) હેઠળ ખર્ચની અસ્‍વીકૃતિઃ નાણાકીય અધિનિયમ ૨૦૧૪ દ્વારા સેક્‍શન ૩૭(૧) માં ÒExplanation ૨' ઉમેરવામાં આવી હતી, જે સ્‍પષ્ટ કરે છે કે ઘ્‍લ્‍ય્‍ પર કરવામાં આવેલ ખર્ચ એ વ્‍યાપારિક ખર્ચ નથી અને તેથી તેના પર કોઈ ટેક્‍સ કપાત મળી શકશે નહીં. જો કોઈ કંપની આ ખર્ચને ખોટી રીતે વ્‍યાપારિક ખર્ચ બતાવે, તો તેને ટેક્‍સ ચોરી ગણવામાં આવે છે.

સેક્‍શન ૧૨AB અને ૮૦G નોંધણી રદ કરવા અંગે જો કોઈ ટ્રસ્‍ટ અથવા એનજીઓ મની લોન્‍ડરિગની પ્રવૃત્તિમાં સામેલ જણાય, તો ઇન્‍કમ ટેક્‍સ કમિશનર (Exemption) પાસે તેની નોંધણી રદ કરવાની સત્તા છે. મુખ્‍ય કારણોમાં: ટ્રસ્‍ટના ભંડોળનો ઉપયોગ ટ્રસ્‍ટીઓ અથવા પ્રોમોટરોના અંગત ફાયદા માટે કરવો (કલમ ૧૩(૧)(સી)), ટ્રસ્‍ટના જાહેર કરેલા ઉદ્દેશ્‍યોથી વિપરીત પ્રવૃત્તિ કરવી, રોકડ વ્‍યવહારોમાં પારદર્શિતાનો અભાવ અને નકલી બિલોનો ઉપયોગ કરવો તથા વર્ષ ૨૦૨૦ ના સુધારા મુજબ ૩ વર્ષમાં નોંધણીનું રિન્‍યુઅલ કરવામાં નિષ્‍ફળતાનો સમાવેશ થાય છે. જ્‍યારે કોઈ ટ્રસ્‍ટની ૧૨A/૧૨AB નોંધણી રદ થાય છે, ત્‍યારે તેની સમગ્ર આવક પર મહત્તમ ટેક્‍સ રેટ (MMR) મુજબ કર લાદવામાં આવે છે અને એક્રુએડ ઇન્‍કમ (Accrued Income) પર પણ ટેક્‍સ લાગી શકે છે.

તપાસ એજન્‍સીઓની ભૂમિકા અને મહત્‍વના કેસ સ્‍ટડીઝ જોઈએ તો ભારતમાં કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં થતા ગંભીર ફ્રોડની તપાસ માટે સીરિયસ ફ્રોડ ઇન્‍વેસ્‍ટિગેશન ઓફિસ (SFIO) અને મની લોન્‍ડરિગ માટે એન્‍ફોર્સમેન્‍ટ ડિરેક્‍ટોરેટ (ED) મુખ્‍ય ભૂમિકા ભજવે છે. અનિલ અંબાણી ગ્રુપ (ADAG) નો કેસઃ તાજેતરમાં, કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલયે (MCA) રિલાયન્‍સ એડીએજી ગ્રુપની અનેક કંપનીઓ (RCom, RInfra વગેરે) વિરુદ્ધ SFIO તપાસના આદેશ આપ્‍યા છે.

આરોપ એવો છે કે ૩૦,૦૦૦ કરોડથી વધુની રકમ ગ્રુપની જ વિવિધ કંપનીઓ અને ટ્રસ્‍ટોમાં ફેરવીને (Layering) છેતરપિડી કરવામાં આવી હતી. ED એ પણ આ મામલે ૭,૫૦૦ કરોડની મિલકતો જપ્ત કરી છે અને ‘એવરગ્રીનિગ ઓફ ડેટ' (Evergreening of Debt) માટે રાઉન્‍ડ-ટ્રિપિગનો ઉપયોગ થયો હોવાનું જણાવ્‍યું છે. કેરળનું ફેક CSR ફંડ કૌભાંડઃ કેરળમાં એક વિશાળ કૌભાંડ બહાર આવ્‍યું છે જેમાં પ્રોમોટરોએ એવો દાવો કરીને લોકો પાસેથી નાણાં ઉઘરાવ્‍યા હતા કે તેઓ CSR ભંડોળનો ઉપયોગ કરીને લોકોને અડધી કિમતે લેપટોપ અને સ્‍કૂટર પૂરા પાડશે.

આ કિસ્‍સામાં ‘નેશનલ એનજીઓ કોન્‍ફેડરેશન' જેવી સંસ્‍થાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્‍યો હતો. પોલીસ અને ED ની તપાસમાં જાણવા મળ્‍યું કે મુખ્‍ય આરોપીના ૧૯ બેંક ખાતાઓમાંથી ૫૦૦ કરોડથી વધુના વ્‍યવહારો થયા હતા અને આ નાણાં ગરીબ રોકાણકારો પાસેથી છેતરપિડીથી ઉઘરાવવામાં આવ્‍યા હતા. આ મામલે ED એ અનેક સ્‍થળોએ દરોડા પાડીને બેંક ખાતાઓ સીઝ કર્યા છે.

સ્‍માર્ટફોન કંપનીઓ વિરુદ્ધ SFIO તપાસઃ ચીની સ્‍માર્ટફોન કંપનીઓ જેવી કે વીવો (Vivં), ઓપ્‍પો (Oppo) અને શાઓમી (Xiaomi) વિરુદ્ધ પણ ૬,૦૦૦ કરોડથી વધુના ભંડોળના કથિત દુરુપયોગની તપાસ ચાલી રહી છે. તપાસમાં એવું જણાયું છે કે જટિલ શેરહોલ્‍ડિંગ સ્‍ટ્રક્‍ચર અને શેલ કંપનીઓ દ્વારા નાણાં ભારત બહાર મોકલવામાં આવ્‍યા હતા, જે ટેક્‍સ ચોરી અને મની લોન્‍ડરિગના ગંભીર સંકેતો આપે છે.

નિવારણ અને નિયંત્રણ વ્‍યવસ્‍થા અને પારદર્શિતા વધારવાના પગલાં સ્‍વરૂપે સરકારે ટેકનોલોજી અને નવા નિયમો દ્વારા CSR ભંડોળના પ્રવાહ પર નજર રાખવા માટે મજબૂત મિકેનિઝમ તૈયાર કર્યું છે. ઓડિટ ટ્રેલ (Audit Trail) ની જોગવાઈઃ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૩ થી, દરેક કંપની માટે એવા એકાઉન્‍ટિંગ સોફટવેરનો ઉપયોગ કરવો ફરજિયાત છે જેમાં 'ઓડિટ ટ્રેલ' સુવિધા હોય. ચોકસાઈઃ આ સોફટવેર દરેક વ્‍યવહારનો ઈતિહાસ (Edit Log) રાખે છે, જે બતાવે છે કે એન્‍ટ્રી ક્‍યારે કરવામાં આવી, કોણે કરી અને તેમાં શું ફેરફાર થયા.

અપરિવર્તનીયતાઃઆ ઓડિટ ટ્રેલને બંધ કરી શકાતી નથી, જેનાથી બેક-ડેટેડ અથવા નકલી ખર્ચાઓ બતાવવા લગભગ અશક્‍ય બની જાય છે.

તપાસઃઓડિટર્સે દર વર્ષે એ રિપોર્ટ કરવો પડે છે કે કંપનીએ આખા વર્ષ દરમિયાન ઓડિટ ટ્રેલ જાળવી રાખી છે કે કેમ. ફરજિયાત ઈમ્‍પેક્‍ટ એસેસમેન્‍ટ (Impact Assessment) અંગે મોટી રકમ ખર્ચતી કંપનીઓ માટે હવે પ્રોજેક્‍ટની સફળતાનું સ્‍વતંત્ર મૂલ્‍યાંકન કરાવવું અનિવાર્ય છે.

CSR Rules, ૨૦૧૪ ના ય્‍યશ્રફૂ ૮(૩) મુજબ જે કંપનીઓનું સરેરાશ CSR ઓબ્‍લિગેશન ૧૦ કરોડ કે તેથી વધુ હોય, તેમણે સ્‍વતંત્ર એજન્‍સી દ્વારા ઈમ્‍પેક્‍ટ એસેસમેન્‍ટ કરાવવું પડે છે. ૧ કરોડ કે તેથી વધુના પ્રોજેક્‍ટ્‍સ જે પૂર્ણ થયાના એક વર્ષ પછી આ મૂલ્‍યાંકન હેઠળ આવે છે. આ અહેવાલ બોર્ડ પાસે રજૂ કરવામાં આવે છે અને વાર્ષિક અહેવાલનો ભાગ બને છે, જેથી કાગળ પર ચાલતા પ્રોજેક્‍ટ્‍સ પકડાઈ શકે.

સ્‍વતંત્ર ડિરેક્‍ટરો અને ઓડિટર્સની જવાબદારી અંગે જોઈએ તો કોર્પોરેટ ગવર્નન્‍સના માળખામાં સ્‍વતંત્ર ડિરેક્‍ટરો (Independent Directors) અને સ્‍ટેટ્‍યુટરી ઓડિટર્સ (Statutory Auditors) એ પ્રથમ રક્ષણ પંક્‍તિ (Line of Defense) છે.

સ્‍વતંત્ર ડિરેક્‍ટરોની ભૂમિકા : કંપની અધિનિયમના Schedule IV મુજબ, સ્‍વતંત્ર ડિરેક્‍ટરોએ વ્‍યવસ્‍થાપનથી અલગ રહીને નિષ્‍પક્ષ નિર્ણય લેવાના હોય છે. તેઓ CSR સમિતિનો ભાગ બનીને પ્રોજેક્‍ટની પસંદગી અને ફંડની ફાળવણી પર દેખરેખ રાખે છે. તેઓએ એ જોવાનું હોય છે કે CSR ખર્ચ પાછળ પ્રોમોટરોનું કોઈ છુપું હિત તો નથી ને?. જો તેમને કોઈ છેતરપિડીની શંકા જાય, તો તેમણે ‘વ્‍હિસલબ્‍લોઅર' (Whistleblower) મિકેનિઝમ દ્વારા અથવા સીધા બોર્ડમાં રિપોર્ટ કરવો જોઈએ. ઓડિટર્સની વધેલી જવાબદારીઃ ભારતીય ચાર્ટર્ડ એકાઉન્‍ટન્‍ટ્‍સ સંસ્‍થા (ICAI) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકા મુજબ, ઓડિટર્સે હવે CSR ખર્ચની માત્ર ગાણિતિક ચકાસણી જ નહીં, પણ તેની સચ્‍ચાઈની પણ તપાસ કરવાની હોય છે.

CARO ૨૦૨૦:કંપનીના ઓડિટર રિપોર્ટમાં હવે ઓડિટરે સ્‍પષ્ટપણે જણાવવું પડે છે કે કંપનીએ અણવપરાયેલ CSR ફંડ યોગ્‍ય ખાતામાં ટ્રાન્‍સફર કર્યું છે કે કેમ. સેક્‍શન ૧૪૩(૧૨):: જો ઓડિટરને ૧ કરોડથી વધુની છેતરપિડીની શંકા જાય, તો તેણે ૬૦ દિવસની અંદર કેન્‍દ્ર સરકારને રિપોર્ટ કરવો અનિવાર્ય છે. નેશનલ ફાઇનાન્‍શિયલ રિપોર્ટિગ ઓથોરિટી (NFRA):NFRA એ પણ ઓડિટર્સને ફ્રોડ ડિટેક્‍શનમાં વધુ સતર્ક રહેવાની સૂચના આપી છે.

ભવિષ્‍યની દિશા, ટેકનોલોજી અને નૈતિક ગવર્નન્‍સમાં CSR મની લોન્‍ડરિગ સામેની લડાઈમાં હવે ડેટા એનાલિટિક્‍સ અને એઆઈ (AI) નો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. સરકાર અને રેગ્‍યુલેટર્સ નીચે મુજબની સિસ્‍ટમ્‍સ પર કામ કરી રહ્યા છેઃ સેન્‍ટ્રલાઈઝ્‍ડ ડેટા મોનિટરિગઃ MCA નો CSR પોર્ટલ હવે આવકવેરા વિભાગ અને GST નેટવર્ક સાથે ડેટા શેર કરી શકે છે, જેથી શંકાસ્‍પદ નાણાકીય પેટર્ન આપોઆપ પકડાઈ જાય.

બ્‍લોકચેન સોલ્‍યુશન્‍સઃ ભવિષ્‍યમાં CSR ફંડના દરેક રૂપિયાને બ્‍લોકચેન દ્વારા ટ્રેક કરવામાં આવી શકે છે, જેથી તે કયા લાભાર્થી સુધી પહોંચ્‍યો તેની ચોક્કસ માહિતી મળી રહે. સોશિયલ સ્‍ટોક એક્‍સચેન્‍જ (SSE): એનજીઓ અને સામાજિક સંસ્‍થાઓનું લિસ્‍ટિંગ સ્‍ટોક એક્‍સચેન્‍જ પર થવાથી તેમની પારદર્શિતા અને રિપોર્ટિગ ધોરણોમાં નોંધપાત્ર સુધારો થશે.

નિષ્‍કર્ષમાં કહી શકાય કે ભારતમાં CSR વ્‍યવસ્‍થા એ સામાજિક પરિવર્તનનું એક શક્‍તિશાળી સાધન છે, પરંતુ તેના દુરુપયોગની વધતી ઘટનાઓ સમગ્ર કોર્પોરેટ ઈકોસિસ્‍ટમની વિશ્વસનીયતા માટે જોખમરૂપ છે. પ્રોમોટરો દ્વારા ટ્રસ્‍ટોને આપેલ દાન રોકડમાં પરત મેળવવાની અને તેને મની લોન્‍ડરિગ દ્વારા ફેરવવાની કાર્યપદ્ધતિ સામે હવે કાયદો અત્‍યંત સખત બન્‍યો છે. કંપની અધિનિયમના ૨૦૨૧ ના સુધારા, PMLA ની કડક જોગવાઈઓ અને ઓડિટ ટ્રેલ જેવી ટેકનોલોજીકલ સુરક્ષા કવચોએ ભ્રષ્ટ કંપનીઓ માટે ઘેરો કડક કર્યો છે. જોકે, માત્ર કાયદાઓ પૂરતા નથી.

કંપનીઓમાં નૈતિક નેતૃત્‍વ, સ્‍વતંત્ર ડિરેક્‍ટરોની જાગૃતિ અને ઓડિટર્સની પ્રામાણિકતા એ આ દૂષણને જડમૂળથી ઉખેડવા માટે અનિવાર્ય છે. કંપનીઓએ સમજવાની જરૂર છે કે સામાજિક જવાબદારી એ માત્ર એક ‘ચલાવી લેવાનું' પાલન નથી, પરંતુ તે દેશના વિકાસમાં ભાગીદાર બનવાની તક છે. જે કંપનીઓ આ તકને છેતરપિડીના માધ્‍યમમાં ફેરવશે, તેમણે હવે SFIO, ED અને ગંભીર આર્થિક દંડ જેવી કઠોર અસરોનો સામનો કરવા તૈયાર રહેવું પડશે. મુખ્‍ય ભલામણો પર ધ્‍યાન આપીએ તો કંપનીઓએ તેમના અમલીકરણ ભાગીદારો (Implementing Agencies) ની પસંદગી કરતા પહેલા તેમની ભૂતકાળની કામગીરી અને પારદર્શિતાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવી જોઈએ.

બોર્ડ ઓફ ડિરેક્‍ટર્સમાં CSR એજન્‍ડાને માત્ર એક ઔપચારિકતાને બદલે એક વ્‍યૂહાત્‍મક ચર્ચા તરીકે લેવો જોઈએ. એનજીઓ અને ટ્રસ્‍ટોએ પણ તેમના વહીવટમાં વ્‍યાવસાયિકતા અને નાણાકીય શિસ્‍ત લાવવી જોઈએ જેથી તેઓ કોર્પોરેટ જગતના વિશ્વાસપાત્ર ભાગીદાર બની શકે. આમ, કાયદો, ટેકનોલોજી અને નૈતિકતાના ત્રિવેણી સંગમ દ્વારા જ ભારતમાં CSR ને સાચો અર્થ આપી શકાશે અને મની લોન્‍ડરિંગના દૂષણને રોકી શકાશે.(૪૧.૧૦)

 

અહેવાલ

કાયદેઆઝમ

ડો.પુરૂષોત્તમ પીપરીયા

મો.૯૪૨૭૨ ૨૦૫૪૪