પડદા પાછળનો મહારથીઃ મીનૂ કાત્રકના ‘જાદુઈ કાન'માંથી પસાર થઈને અમર બન્યા હિન્દી સિનેમાના સેંકડો ગીતો
‘આવારા'થી ‘તીસરી મંઝિલ', ‘જ્વેલ થીફ' અને ‘પાકીઝા' સુધી... ૩૫૦થી વધુ ફિલ્મોના સાઉન્ડને ઘડનારા ‘મિનૂ બાબા'ની અદભુત કહાની
મુંબઈઃ ભારતીય ફિલ્મોના સુવર્ણયુગની વાત આવે ત્યારે રાજ કપૂર, દેવ આનંદ, ગુરુ દત્ત, લતા મંગેશકર, મોહમ્મદ રફી, મુકેશ, આશા ભોંસલે, શંકર-જયકિશન, એસ. ડી. બર્મન, મદન મોહન કે ઓ. પી. નય્યર જેવા મહાન નામો તરત યાદ આવે છે. પરંતુ આ અમર સંગીતના પડદા પાછળ એક એવો ટેક્રિશિયન પણ હતો, જેના અસાધારણ શ્રવણકૌશલ્ય અને રેકોર્ડિગની સૂઝ વગર અનેક સદાબહાર ગીતો કદાચ આજે આપણે સાંભળીએ તેવા સ્વરૂપમાં ન હોત. તેમનું નામ હતું મીનૂ કાત્રક, જેને ફિલ્મજગત પ્રેમ અને આદરથી ‘મિનૂ બાબા' કહેતો હતો.
મીનૂ કાત્રકનો જન્મ ૨૬ જૂન, ૧૯૦૬ના રોજ બોમ્બેમાં થયો હતો. ફિલ્મ ઇતિહાસના દસ્તાવેજો મુજબ તેમણે આશરે ૧૯૩૩થી ફિલ્મક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. શરૂઆતના વર્ષોમાં તેમણે નિર્માણ સહિતના વિવિધ ક્ષેત્ર અજમાવ્યા, પરંતુ અંતે સાઉન્ડ રેકોર્ડિગ તેમનું જીવનકર્મ બન્યું. ‘સંત તુકારામ' તેમનાં શરૂઆતના પ્રોજેક્ટોમાં ગણાય છે. ‘લક્ષ્મી', ‘વનમાલા', ‘શારદા', ‘કાનૂન' અને ‘પહલે આપ' જેવી ફિલ્મોમાં કામ કર્યા બાદ તેમના જીવનમાં સૌથી મોટો વળાંક આવ્યોમુંબઈના તારદેવ વિસ્તારમાં ફેમસ સ્ટુડિયોની સ્થાપના પછી તેઓ ત્યાં મુખ્ય સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ બન્યા.
સાઉન્ડ ક્ષેત્રની ભારતીય સંસ્થા પણ મીનૂ કાત્રકને ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના પ્રારંભિક વ્યાવસાયિક સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટોમાં અગ્રસ્થાને મૂકે છે. તેના ઐતિહાસિક દસ્તાવેજમાં નોંધ છે કે તેઓ પહેલાં ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોમાં સાઉન્ડ ટેક્રિશિયન તરીકે કાર્યરત હતા અને બાદમાં ફિલ્મોમાં આવ્યા. તેમના અવસાનનું કારણ કેન્સર હોવાનું પણ આ સંસ્થા નોંધે છે.
તે સમયનું ગીત રેકોર્ડિગ આજની ડિજિટલ ટેક્રોલોજીથી સંપૂર્ણપણે જુદું હતું. મલ્ટિટ્રેક કમ્પ્યુટર રેકોર્ડિગ, સ્વચાલિત ટ્યુનિગ કે અનંત ડિજિટલ સુધારા ઉપલબ્ધ નહોતા. મોટા ઓર્કેસ્ટ્રા, ગાયક અને સંગીતકાર સાથે મળીને રેકોર્ડિગ કરતા. દરેક વાદ્ય, અવાજ અને માઇક્રોફોન વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવાની જવાબદારી રેકોર્ડિસ્ટ પર આવતી. અહીં જ મીનૂ કાત્રકની અસાધારણ પ્રતિભા ખીલી.
તેઓ માત્ર ‘અવાજ ઉતારનાર ટેક્રિશિયન' નહોતા; ગીત અને પાર્શ્વસંગીતના રેકોર્ડિગ તથા રી-રેકોર્ડિગના માસ્ટર તરીકે જાણીતા બન્યા. ફેમસ સ્ટુડિયોની ઉત્તમ એકોસ્ટિક વ્યવસ્થા સાથે મીનૂ બાબાની કળાએ આ સ્ટુડિયોને સંગીતકારોના સૌથી પસંદગીના સ્થળોમાં સ્થાન અપાવ્યું.
૧૯૪૮ની ‘મેલા' પછી મીનૂ કાત્રકની પ્રતિષ્ઠા ઝડપથી વધી. ત્યાર પછી ‘આવારા', ‘દાગ', ‘આહ', ‘બૂટ પોલિશ', ‘જાગતે રહો', ‘ન્યૂ દિલ્હી', ‘નયા દૌર', ‘કાલા પાની', ‘યહૂદી' અને ‘હાવડા બ્રિજ' જેવી ફિલ્મોના સાઉન્ડ સાથે તેમનું નામ જોડાયું.
સાઠના દાયકામાં તેમની કારકિર્દી વધુ ઊંચાઈએ પહોંચી. ‘સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ', ‘વો કૌન થી?', ‘કશ્મીર કી કલી', ‘તીસરી કસમ', ‘તીસરી મંઝિલ', ‘જ્વેલ થીફ', ‘એન ઈવનિગ ઇન પેરિસ', ‘પડોસન' અને ‘સંઘર્ષ' સહિતની ફિલ્મો તેમના નોંધપાત્ર કાર્યોમાં સામેલ છે. સિત્તેરના દાયકામાં ‘હીર રાંઝા', ‘જોની મેરા નામ', ‘આન મિલો સજના', ‘સફર', ‘મેરા ગાંવ મેરા દેશ', ‘રેશમા ઔર શેરા', ‘અમર પ્રેમ' અને ‘પાકીઝા' જેવા મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ તેમનું યોગદાન રહ્યું.
મીનૂ કાત્રકનો રાજ કપૂર સાથે ખાસ લાંબો સર્જનાત્મક સંબંધ રહ્યો હતો, જે સિત્તેરના દાયકાની શરૂઆત સુધી ચાલ્યો હોવાનું ફિલ્મ ઇતિહાસના દસ્તાવેજોમાં નોંધાયું છે. સંગીતકાર મદન મોહન અને શંકર-જયકિશન માટે પણ તેઓ માનીતા રેકોર્ડિસ્ટ હતા.
તેમની પ્રતિષ્ઠાની સૌથી જીવંત સાક્ષી લતા મંગેશકરની સ્મૃતિ છે. દિગ્ગજ સાઉન્ડ એન્જાિનિયર ડી. ઓ. ભણસાલીના અવસાન સમયે લતાજીએ પોતાના સંદેશમાં સ્પષ્ટપણે મીનૂ કાત્રકને ‘‘મિનૂ બાબા'' કહી યાદ કર્યા હતા અને જણાવ્યું હતું કે ભણસાલી તેમના સહાયક રહ્યા હતા. મીનૂ બાબાની નિવૃત્તિ પછી ભણસાલી ફેમસ સ્ટુડિયોના મુખ્ય રેકોર્ડિસ્ટ બન્યા હતા.
ફેમસ સ્ટુડિયો એ સમયે રાજ કપૂરની આર. કે. ફિલ્મ્સ, ગુરુ દત્ત ફિલ્મ્સ, દેવ આનંદની નવકેતન અને રાજશ્રી જેવી પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મ સંસ્થાઓ માટે મહત્વનું સંગીત રેકોર્ડિગ કેન્દ્ર હતું. એ જ પરંપરામાં મીનૂ કાત્રક અને ત્યારબાદ તેમના સહયોગીઓએ એનાલોગ યુગમાં ભારતીય ફિલ્મ સંગીતની આગવી ધ્વનિમુદ્રા સર્જી. લાંબી અને અતિશય સર્જનાત્મક કારકિર્દીમાં મીનૂ કાત્રકે ૩૫૦થી વધુ ફિલ્મોમાં ગીત રેકોર્ડિસ્ટ, સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ અને અન્ય ધ્વનિ સંબંધિત ભૂમિકાઓ ભજવી.
ઉપલબ્ધ ફિલ્મોગ્રાફી તેમના નામે ચારસોથી વધુ ક્રેડિટ દર્શાવે છે, જોકે તેમાં જુદી-જુદી ટેક્રિકલ અને સર્જનાત્મક ભૂમિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
જે ફિલ્મોના સંગીતમાં ગુંજે છે ‘મિનૂ બાબા'ની મહેનત
મીનૂ કાત્રકના નોંધપાત્ર કાર્યોમાં આવારા આહ બૂટ પોલિશ જાગતે રહો નયા દૌર કાલા પાણી હાવડા બ્રિજ યહૂદી સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ વો કૌન થી? કશ્મીર કી કલી તીસરી કસમ તીસરી મંઝિલ જ્વેલ થીફ પડોસન હીર રાંઝા જોની મેરા નામ સફર આન મિલો સજના મેરા ગાંવ મેરા દેશ અમર પ્રેમ પાકીઝા સહિત અનેક ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે.
આ યાદી માત્ર લોકપ્રિય ફિલ્મોની પસંદગી છે; તેમનું સમગ્ર સર્જનાત્મક કામ આ કરતાં ઘણું વિશાળ હતું.
ફિલ્મ પડદા પર દેખાતો ચહેરો જ ઇતિહાસ નથી રચતો. ક્યારેક માઇક્રોફોન પાછળ બેઠેલો માણસ પણ આખી પેઢીની સ્મૃતિનો અવાજ નક્કી કરે છે. મીનૂ કાત્રક એવા જ વિરલ કારીગર હતા. ગીત પૂરું થયા પછી પડદા પર તેમનો ચહેરો ન દેખાય, પરંતુ ‘આવારા'થી ‘અમર પ્રેમ' અને ‘પાકીઝા' સુધીના અનેક ગીતોમાં તેમની તકનીકી સૂઝ આજે પણ સાંભળી શકાય છે. ભારતીય સિનેમાના સુવર્ણયુગના આ અનસંગ હીરોને શત-શત નમન.
ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોથી ફિલ્મ સંગીતના શિખર સુધી
જન્મઃ ૨૬ જૂન, ૧૯૦૬, બોમ્બે
ક્ષેત્રઃ સાઉન્ડ રેકોર્ડિગ, રી-રેકોર્ડિગ, ગીત અને પાર્શ્વસંગીત
શરૂઆતઃ ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોમાં સાઉન્ડ ટેક્રિશિયન તરીકે કામગીરીનો ઉલ્લેખ
ફિલ્મક્ષેત્રઃ આશરે ત્રીસના દાયકાથી સક્રિય
મહત્ત્વનું કેન્દ્રઃ ફેમસ સ્ટુડિયો, તારદેવ, મુંબઈ
ઓળખઃ ‘મિનૂ બાબા'
કારકિર્દીઃ ૩૫૦થી વધુ ફિલ્મોમાં કામ
વિશેષઃ સાઉન્ડ ક્ષેત્રની સંસ્થા તેમને ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના પ્રારંભિક વ્યાવસાયિક સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટોમાં મહત્વનું સ્થાન આપે છે.
મૂળ પ્રેરણા/સૌજન્યઃ
મંઝેશ બૂરા, મહેશભાઈ યાજ્ઞિક, સોશ્યલ મિડિયા પર વાયરલ અહેવાલ સાભાર
(2:39 PM IST)
