તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
શબ્દ ધ્રુવ :અજિત કેશકંબલી : પ્રાચીન ભારતના સૌથી રહસ્યમય અને વિવાદાસ્પદ દાર્શનિક
આત્મા નથી, કર્મ નથી, પુનર્જન્મ નથી : અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં ભારતના આ દર્શનિકે સ્થાપિત સત્યને જ પડકાર્યું હતું?
આજથી લગભગ અઢી હજાર વર્ષ પહેલાંના ભારતની કલ્પના કરો. યજ્ઞોની ધૂમ હતી. ઋષિઓના આશ્રમોમાં આત્મા, પરમાત્મા અને મોક્ષ અંગે ચર્ચાઓ ચાલતી હતી. કર્મનો સિદ્ધાંત લોકોના જીવનમાં એટલો ઊંડે સુધી વણાઈ ગયો હતો કે તેને પ્રશ્નો હેઠળ મૂકવાની વાત પણ બહુ ઓછા લોકો વિચારી શકતા હતા. પુનર્જન્મની માન્યતા સામાન્ય હતી. માણસ જે કરે છે તેનું ફળ તેને આ જન્મમાં કે પછીના જન્મમાં મળે છે, એવી ધારણાઓ માત્ર ધાર્મિક માન્યતાઓ નહોતી, પરંતુ સમાજના નૈતિક માળખાનો એક ભાગ હતી.
એવા સમયમાં જો કોઈ માણસ જાહેરમાં ઊભો રહીને કહે કે આત્મા જેવું કંઈ નથી, પુનર્જન્મ જેવું કંઈ નથી અને કર્મ પણ કોઈ દૈવી વ્યવસ્થા નથી, તો તે માત્ર એક જુદો મત ન ગણાય. તે સ્થાપિત સત્ય સામેનો ખુલ્લો પડકાર ગણાય.
ભારતીય દર્શનના ઇતિહાસમાં કેટલાક નામ એવા છે જે આજે પણ કરોડો લોકો જાણે છે. બુદ્ધ, મહાવીર, પતંજલિ કે શંકરાચાર્ય જેવા વિચારોના પ્રભાવને સમજવો સરળ છે કારણ કે તેમની પરંપરાઓ આજે પણ જીવંત છે. પરંતુ કેટલાક એવા વિચારકો પણ થયા છે જેમના વિચારો તેમના સમય દરમિયાન ચર્ચાનો વિષય બન્યા હોવા છતાં પછી ધીમે ધીમે ઇતિહાસના પડછાયામાં ખોવાઈ ગયા. અજિત કેશકંબલી એ આવા જ એક વ્યક્તિત્વ છે.
તેમનું નામ આજે સામાન્ય રીતે બહુ ઓછું સાંભળવા મળે છે, છતાં પ્રાચીન બૌદ્ધ સાહિત્યમાં તેમનો ઉલ્લેખ બુદ્ધના સમયના અગ્રણી આચાર્યોમાં થાય છે. દીર્ઘનિકાયના સામન્નફલ સુત્તમાં મગધના રાજા અજાતશત્રુ દ્વારા મુલાકાત લેવામાં આવેલા છ પ્રખ્યાત શિક્ષકોમાં અજિત કેશકંબલીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉલ્લેખ દર્શાવે છે કે તેઓ પોતાના સમયના જાણીતા અને પ્રભાવશાળી વિચારક હતા.
અજિત વિશેની સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે તેમના પોતાના કોઈ ગ્રંથો આજે ઉપલબ્ધ નથી. આપણે તેમના વિચારોને સીધા તેમના શબ્દોમાં વાંચી શકતા નથી. તેમના વિશેની માહિતી મુખ્યત્વે બૌદ્ધ અને જૈનસ્ત્રેતોમાંથી મળે છે. ઇતિહાસકારો માટે આ એક પડકાર છે, કારણ કે આવાસ્ત્રોતો ઘણીવાર પોતાના મતના વિરોધીઓને વર્ણવતા હોય છે. પરિણામે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે અજિતના વિચારોનું વર્ણન કેટલું ચોક્કસ રીતે આપણાં સુધી પહોંચ્યું છે.
તેમના નામ સાથે જોડાયેલું ‘‘કેશકંબલી'' ઉપનામ પણ રસપ્રદ છે. પ્રાચીન વર્ણનો અનુસાર તેઓ માનવ અથવા પશુના વાળમાંથી બનેલું વિશિષ્ટ કંબળ ધારણ કરતા હતા. કદાચ આ તેમની ઓળખનું વિશેષ લક્ષણ હતું. જોકે ઇતિહાસમાં તેમની યાદ માત્ર આ વષોના કારણે નથી રહી; તેમના વિચારો વધુ નોંધપાત્ર સાબિત થયા.
ઉપલબ્ધ વર્ણનો અનુસાર અજિત કેશકંબલી માનતા હતા કે મનુષ્યનું અસ્તિત્વ સંપૂર્ણપણે ભૌતિક તત્ત્વોથી બનેલું છે. જ્યારે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે ત્યારે શરીર વિખેરાઈ જાય છે અને તેના ઘટકો ફરી પ્રકૃતિમાં ભળી જાય છે. આ પ્રક્રિયા પછી કોઈ અલગ, શાશ્વત આત્મા અસ્તિત્વમાં રહેતી નથી. તેમના મત અનુસાર મૃત્યુ પછી કોઈ ચેતનાત્મક અસ્તિત્વ ચાલુ રહેતું નથી.
આ વિચારને સમજવા માટે તે સમયની પરિસ્થિતિ યાદ રાખવી જરૂરી છે. ઈસવીસન પૂર્વે છઠ્ઠી સદીના ભારતમાં આત્મા અને પુનર્જન્મની ધારણાઓ વિવિધ સ્વરૂપોમાં વ્યાપક હતી. વૈદિક પરંપરા, જૈન દર્શન અને પછી વિકસતા બૌદ્ધ વિચારમાં પણ જન્મમરણના ચક્ર વિશે ચર્ચા જોવા મળે છે. આવા સમયમાં આત્માના અસ્તિત્વનો ઇનકાર કરવો એક અસામાન્ય દાર્શનિક સ્થિતિ હતી.
બૌદ્ધ ગ્રંથોમાં અજિતના મતને ઘણીવાર ‘‘ઉચ્છેદવાદ'' તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. આ શબ્દનો અર્થ એવો લ્લષ્ટિકોણ કે જેમાં મૃત્યુ પછી વ્યક્તિનું અસ્તિત્વ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ જાય છે. જોકે કેટલાક આધુનિક વિદ્વાનો ચેતવણી આપે છે કે વિરોધી પરંપરાઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા આવા વર્ણનોને હંમેશા સાવધાનીથી વાંચવા જોઈએ. શક્ય છે કે તેમના વિચારો વાસ્તવમાં વધુ જાટિલ રહ્યા હોય.
કર્મ વિશેનો તેમનો અભિગમ પણ વિવાદાસ્પદ ગણાય છે. ઉપલબ્ધ બૌદ્ધ વર્ણનો અનુસાર તેઓ કર્મને એવી નૈતિક વ્યવસ્થા તરીકે સ્વીકારતા નહોતા જેમાં વ્યક્તિના કાર્યોનું ફળ આગામી જન્મોમાં મળે. આ કારણે તેમના વિચારો સમકાલીન ધાર્મિક પરંપરાઓથી નોંધપાત્ર રીતે અલગ પડતા હતા.
અજિત કેશકંબલીને ઘણીવાર ભારતીય ભૌતિકવાદના પ્રારંભિક પ્રતિનિધિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. કેટલાક વિદ્વાનો તેમને પછીના લોકાયત અથવા ચાર્વાક વિચાર સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે બંને વચ્ચે સીધી ઐતિહાસિક કડી દર્શાવતા પૂરતા પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. તેમ છતાં અલૌકિક દાવાઓ પ્રત્યેનો સંશય અને ભૌતિક જગતને પ્રાથમિકતા આપવાનો અભિગમ બંનેમાં જોવા મળે છે.
અજિત કેશકંબલી વિશેનો સૌથી મોટો રહસ્ય કદાચ એ છે કે તેમના વિચારોનું સ્વતંત્ર સાહિત્ય કેમ બચી શક્યું નહીં. બુદ્ધ અને મહાવીરના ઉપદેશો તેમના અનુયાયીઓએ સાચવી રાખ્યા, પરંતુ અજિતના અનુયાયીઓ વિશે આપણે બહુ ઓછું જાણીએ છીએ. શું તેમની કોઈ પરંપરા હતી? શું તેમના શિષ્યો હતા? શું તેમના વિચારો પછીની પેઢીઓમાં કોઈ અન્ય સ્વરૂપે જીવંત રહ્યા? આ પ્રશ્નોના સ્પષ્ટ જવાબો ઉપલબ્ધ નથી.
ઇતિહાસની લ્લષ્ટિએ અજિત કેશકંબલીનું મહત્વ માત્ર એટલું નથી કે તેમણે આત્મા, કર્મ અને પુનર્જન્મ અંગે જુદો મત વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમનું મહત્વ એમાં પણ છે કે તેમનું અસ્તિત્વ આપણને પ્રાચીન ભારતની બૌદ્ધિક વૈવિધ્યતા યાદ અપાવે છે. પ્રાચીન ભારતીય સમાજ માત્ર એક જ પ્રકારના વિચારોથી બનેલો નહોતો; તેમાં સહમતિ અને અસહમતિ બંને માટે જગ્યા હતી.
આજે અજિત કેશકંબલીનું નામ કદાચ બુદ્ધ અથવા મહાવીર જેટલું જાણીતું નથી. તેમ છતાં તેઓ ઇતિહાસના એવા વ્યક્તિત્વોમાં સામેલ છે જેમના વિશે જેટલું વાંચીએ તેટલા વધુ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. કદાચ એ જ કારણ છે કે અઢી હજાર વર્ષ પછી પણ તેઓ ઇતિહાસકારો અને દર્શનના વિદ્યાર્થીઓ માટે રસનો વિષય બની રહે છે.
‘કેશકંબલી' નામ પાછળનું રહસ્ય
તેમના નામ સાથે જોડાયેલું ‘‘કેશકંબલી'' ઉપનામ ખૂબ જ રસપ્રદ છે. પ્રાચીન બૌદ્ધ અને જૈન વર્ણનો અનુસાર તેઓ માનવ અથવા પશુના વાળમાંથી બનેલું વિશિષ્ટ અને અત્યંત કષ્ટદાયક કંબળ (ધાબળો) ધારણ કરતા હતા. આ તેમનો વૈરાગ્ય અને ભૌતિક સુખો પ્રત્યેની ઉદાસીનતા દર્શાવતું હતું. કદાચ આ જ તેમની ઓળખનું વિશેષ લક્ષણ બની ગયું હતું.
ઉચ્છેદવાદ અને ભૌતિકવાદનો પાયો
ૂ બૌદ્ધ ગ્રંથોમાં અજિત કેશકંબલીના મતને ‘ઉચ્છેદવાદ' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે. તેમના મતે મનુષ્ય માત્ર ચાર મહાભૂત (પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ અને વાયુ) નો બનેલો છે. જ્યારે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે ત્યારે પૃથ્વી તત્ત્વ પૃથ્વીમાં, જળ જળમાં, અગ્નિ અગ્નિમાં અને વાયુ વાયુમાં ભળી જાય છે. મૃત્યુ પછી કોઈ ચેતના કે શાશ્વત આત્મા બચતો નથી. તેઓ કર્મને કોઈ દૈવી યા નૈતિક વ્યવસ્થા તરીકે સ્વીકારતા નહોતા, અને પાપ-પુણ્યનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરતા હતા. આ જ વિચારધારા પાછળથી ભારતમાં ‘ચાર્વાક' કે ‘લોકાયત' દર્શન તરીકે પ્રચલિત થઈ.
પ્રાચીન ભારતની બૌદ્ધિક સ્વતંત્રતાનું પ્રતીક
ઇતિહાસની લ્લષ્ટિએ અજિત કેશકંબલીનું સૌથી મોટું પ્રદાન એ છે કે તેઓ આપણને પ્રાચીન ભારતની બૌદ્ધિક અને વૈચારિક સ્વતંત્રતાની યાદ અપાવે છે. એ સમયનો સમાજ રૂઢિચુસ્ત નહોતો; તેમાં ઈશ્વર કે આત્માનો ઇનકાર કરનાર નાસ્તિક અને ભૌતિકવાદીઓ માટે પણ જગ્યા હતી અને તેમને પણ ‘આચાર્ય'નું સન્માન મળતું હતું. આજે અઢી હજાર વર્ષ પછી પણ આ રહસ્યમય દર્શનિક ઇતિહાસકારો માટે એક વણઉકેલ્યો કોયડો અને રસનો વિષય બની રહ્યા છે.
ઇતિહાસના પાનાઓમાંથી ગાયબ કેમ થયા?
અજિત કેશકંબલી વિશેનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે તેમના વિચારોનું સ્વતંત્ર સાહિત્ય કેમ બચી શક્યું નહીં? આપણે તેમના વિશે જે કંઈ જાણીએ છીએ તે બધું બૌદ્ધ અને જૈનસ્ત્રેતોમાંથી મળે છે. ઇતિહાસમાં ઘણીવાર વિજેતાઓ કે પ્રબળ ધર્મો જ પોતાના વિરોધીઓનું વર્ણન કરતા હોય છે. બુદ્ધ અને મહાવીરના ઉપદેશો તેમના અનુયાયીઓએ સાચવી રાખ્યા, પરંતુ અજિતના અનુયાયીઓ વિશે કે તેમની પરંપરા વિશે કોઈ જ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.
મગધરાજ અજાતશત્રુ સાથેની મુલાકાત
દીર્ઘનિકાયના ‘સામન્નફલ સુત્ત'માં એક અત્યંત રસપ્રદ પ્રસંગ છે. મગધના રાજા અજાતશત્રુ આધ્યાત્મિક શાંતિની શોધમાં નીકળે છે. તેઓ ભગવાન બુદ્ધને મળતા પહેલાં પોતાના સમયના છ પ્રખ્યાત શિક્ષકો પાસે જાય છે, જેમાં અજિત કેશકંબલી પણ સામેલ હતા. રાજા અજાતશત્રુ અજિતને શ્રમણ જીવનનું ફળ શું છે તેવો પ્રશ્ન કરે છે. જેના જવાબમાં અજિત આત્મા અને કર્મના ફળનો સદંતર ઇનકાર કરે છે. આ ઉલ્લેખ સાબિત કરે છે કે તેઓ કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નહોતા, પરંતુ રાજાઓ પણ જેમની પાસે માર્ગદર્શન માટે જતા તેવા પ્રભાવશાળી આચાર્ય હતા.
(3:42 PM IST)
