તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
‘શૂબીલ સ્ટોર્ક' દુનિયાનું સૌથી ભયંકર પક્ષી જે મગરને પણ ખાય જાય છે
આ પક્ષી માણસને પોતાની તરફ આવતા જોઈને તેની પાંખો તોડવા લાગે છે અને તેને કંઈક ખાવાનું આપો તો ૪-૫ કલાક સુધી તેની સામે જોયા રાખે છે અને વિચારે છે કે તેને ખાવું કે નહીં, જે સૌથી મૂર્ખ પક્ષી તરીકે ઓળખાય છે, ખાસ કરીને પૂર્વ આફ્રિકા, ઇથોપિયા, દક્ષિણ સુદાન અને ઝામ્બિયામાં જોવા મળે છે, શૂબીલ ૩૫ થી ૫૦ વર્ષ સુધી જીવી શકે છે, દુનિયાભરના કાળા બજારમાં શૂબીલ ૧૦૦૦૦ ડોલર (૮-૧૦ લાખ રૂપિયા) સુધી વેચાય છે, શૂબિલ સ્ટોર્કના બચ્ચાઓ પોતાના ભાઈ-બહેનની હત્યા કરવાનું વલણ ધરાવે છે, જર્મન રાજદ્વારી અને સંશોધક ફર્ડિનાન્ડ વર્ને શૂબિલ જોનારા પ્રથમ યુરોપિયન હતા
આખી દુનિયામાં પક્ષીઓની અનેક પ્રજાતિઓ છે અને લોકો પક્ષીઓ જોવા માટે સવારે વહેલા ઊઠીને બર્ડ સેન્ચ્યુરીમાં જતાં હોય છે જ્યાં અનેક પક્ષીઓ જોવા મળે છે. પણ શું તમને ખબર છે કે સૌથી મૂર્ખ પક્ષી કયું છે? આ પક્ષી માણસને પોતાની તરફ આવતા જોઈને તેની પાંખો તોડવા લાગે છે અને તેને કંઈક ખાવાનું આપો તો ૪-૫ કલાક સુધી તેની સામે જોયા રાખે છે અને વિચારે છે કે તેને ખાવું કે નહીં. એટલું જ નહીં આ મૂર્ખ પક્ષી ખતરનાક પણ એટલું જ છે. કારણ કે તે મોટા-મોટા જાનવરો અને મગર જેવા પ્રાણીને પણ મારી નાખે છે. તમે અલગ અલગ પક્ષીઓ જોયા હશે. અમુક પક્ષીઓ નાના અને સુંદર હોય છે અને અમુક પક્ષીઓ મોટા હોય છે. દરેકના અલગ અલગ રંગો અને અવાજ હોય છે. પણ એક એવું પક્ષી છે જેની હાઇટ માણસો જેટલી હોય છે અને તેને દુનિયાનું સૌથી ખતરનાક પક્ષી પણ માનવામાં આવે છે. એટલું જ નહીં માણસો તેને સૌથી મૂર્ખ પક્ષી પણ કહે છે. આ પક્ષીનું નામ છે શૂબીલ સ્ટોર્ક. આ પક્ષી ખાસ કરીને પૂર્વ આફ્રિકા, ઇથોપિયા, દક્ષિણ સુદાન અને ઝામ્બિયામાં જોવા મળે છે. ઘણા લોકો શૂબીલને સ્ટોર્ક માને છે, જો કે તે સ્ટોર્ક અથવા બગલા પરિવારનો નથી. પેલિકન શૂબિલ્સના સૌથી નજીકના પરિવાર સાથે સંબંધિત છે. આ પક્ષીનું નામ શૂબીલ પડવા પાછળનું કારણ તેની ચાંચ છે જે લગભગ એક ફૂટ લાંબી હોય છે અને એ ચાંચ લગભગ ૫ ઇંચ પહોળી હોય છે. જે બૂટ આકારની હોય છે. તેની કિનારીઓ તીક્ષ્ણ હોય છે. એટલું જ નહીં છેડે એક તીક્ષ્ણ હૂક પણ હોય છે જેની મદદથી શૂબીલ લંગફિશ, ઇલ અને સાપ જેવા પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે. આ પક્ષી નાના મગરમચ્છોનો પણ શિકાર કરી લે છે. આ પક્ષીની ખાસ વાત એ છે કે તે હલનચલન કર્યા વિના એક જ જગ્યાએ ઘણા કલાકો સુધી ઊભા રહી શકે છે. જે તેને શિકાર કરવામાં મદદ કરે છે. સામાન્ય રીતે શૂબીલ ૪ થી ૫ ફૂટ લાંબા હોઈ શકે છે. તેમની પાંખો વાદળી-ભૂરા રંગની હોય છે અને તેમની પાંખોનો ફેલાવો ૮ ફૂટથી વધુ હોય છે. નર શૂબીલનું વજન ૧૨ પાઉન્ડ (લગભગ ૫.૫ કિગ્રા) અને માદા શૂબીલનું વજન ૧૧ પાઉન્ડ (૪.૯ કિગ્રા) ની વચ્ચે હોય છે. શૂબીલ ૩૫ થી ૫૦ વર્ષ સુધી જીવી શકે છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિક અનુસાર શૂબીલ મુખ્યત્વે માંસાહારી હોય છે. જો કે IUCN મુજબ, વિશ્વભરમાં હવે માત્ર ૩,૩૦૦ થી ૫,૩૦૦ પુખ્ત શૂબીલ બચ્યા છે અને તેમની વસ્તી ઝડપથી ઘટી રહી છે. તમને જણાવી દઈએ કે દુનિયાભરના કાળા બજારમાં શૂબીલ ૧૦૦૦૦ ડોલર (૮-૧૦ લાખ રૂપિયા) સુધી વેચાય છે. સૌથી ખાસ વાત એ છે કે શૂબીલનું આઇકયુ નેગેટિવ હોય છે તેથી તેને 'મૂર્ખ પક્ષી' કે સ્ટુપિડ બર્ડ પણ કહેવામાં આવે છે. શૂબીલની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ખૂબ નબળી હોય છે. જો તેમની સામે અમુક ખોરાક મૂકવામાં આવે તો તેઓ કલાકો સુધી વિચારતા રહે છે કે તે ખાવું કે નહીં. તેની આ આદત આ પક્ષીને બીજાથી અલગ બનાવે છે. જ્યારે તેઓ કોઈ માણસને તેમની તરફ આવતા જુએ ત્યારે તે તેમની પાંખો તોડવા લાગે છે. કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આ રીતે શૂબીલ તે વ્યક્તિનું અભિવાદન કરે છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક દેખાવમાં ડાયનાસોર જેવો હોય છે. પુખ્ત શૂબિલ સ્ટોર્કમાં રાખોડી પીંછા, પીળી આંખો અને સફેદ પેટ હોય છે જ્યારે તેમના બચ્ચાઓમાં વાદળી-ભૂખરો પીંછા અને હળવા રંગની ચાંચ હોય છે. તેઓ તળાવો અથવા નદીઓ જેવા અન્ય પાણીનાસ્ત્રોતોમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમની સૌથી લાંબી ચાંચ ધરાવે છે. સૌથી લાંબી ચાંચનું બિરુદ ટુકનને મળે છે. શૂબિલ સ્ટોર્કની ચાંચ ૨૦ સેમી પહોળાઈ અને ૨૪ સેમી લાંબી હોય છે જેના કારણે તે નાના અને મોટા બંને પ્રકારના શિકારનો શિકાર કરી શકે છે.
શૂબિલ સ્ટોર્ક મુખ્યત્વે તિલાપિયા, બિલાડી, માછલીઓ ખાય છે. તેમના આહારમાં ગોકળગાય, પાણીના સાપ, ગરોળી, ઉંદર અને કયારેક મગરના બચ્ચા પણ શામેલ છે. એવો અંદાજ છે કે શૂબિલ સ્ટોર્ક તેની પહોળી પાંખોનો ઉપયોગ કરીને ૩૫ થી ૪૮ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે ઉડી શકે છે. એકવાર તેઓ પરિપક્વ થયા પછી, નર અને માદા જોડી બનાવીને પ્રજનન શરૂ કરે છે. માદા શૂબિલ સ્ટોર્ક વરસાદી ઋતુના અંતે તેના ઇંડા મૂકે છે. ઇંડા ઓછા (૨ થી ૩) હોય છે પરંતુ પ્રમાણમાં સલામત હોય છે કારણ કે બંને માતાપિતા તેમના માળામાં રહેલા ઇંડાની સંભાળ રાખવા માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કરે છે. તેમના માળાઓ તરતી વનસ્પતિ પર બાંધવામાં આવે છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક તેમની મોટી ચાંચનો ઉપયોગ કરીને પાણી લાવીને તેમના ઇંડાને ઠંડા કરે છે. ઇંડામાંથી બચ્ચા બનવામાં સામાન્ય રીતે લગભગ એક મહિનાનો સમય લાગે છે.
શૂબિલ સ્ટોર્કના બચ્ચાઓ પોતાના ભાઈ-બહેનની હત્યા કરવાનું વલણ ધરાવે છે. બચ્ચાઓ શિકાર કરતા શીખે ત્યારે તેનાથી નબળા તેના ભાઇ-બહેનને મારી નાંખે છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક્સ ખાસ કરીને કોઈ પ્રકારની ઉત્તેજના વ્યક્ત કરવા માટે તેમની ચાંચ મોટેથી ગડગડાટ કરે છે. તેમના ગડગડાટનો અવાજ મશીનગન જેવો જ હોય છે. એ નોંધવું જોઈએ કે તેમના મોટાભાગના સમય માટે શૂબિલ સંપૂર્ણપણે શાંત રહે છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક ખૂબ જ એકાંત પક્ષીઓ છે. તેમને મોટા જૂથમાં જોવા મળવું દુર્લભ છે. તેમના માળાઓ છૂટાછવાયા ફેલાયેલા હોય છે અને એક-બીજા માળાઓ વચ્ચેનું અંતર ૨ થી ૪ કિલોમીટરની વચ્ચે હોઈ શકે છે. આ પક્ષીઓ ખાતરી કરે છે કે તેઓ દુશ્મનો, ઘુસણખોરો અને અન્ય શૂબિલથી તેમના પ્રદેશોનું રક્ષણ કરે છે. અમેરિકન જર્નલ ઑફ ધ અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઑફ આર્ટ્સની ૧૯૦૮ની આવળત્તિ અનુસાર જર્મન રાજદ્વારી અને સંશોધક ફર્ડિનાન્ડ વર્ને શૂબિલ જોનારા પ્રથમ યુરોપિયન હતા. ૧૮૪૦ના દાયકામાં આફ્રિકામાં પ્રવાસ દરમિયાન તેમણે આ પક્ષીને જોયું હતું. લગભગ ૧૦ વર્ષ પછી મેન્સફિલ્ડ પાર્કિન્સ નામના કલેક્ટર બે શૂબિલ સાથે ઈંગ્લેન્ડ પહોંચ્યા હતા. ૧૯મી સદીના પ્રાણીશાષાી સ્ટેનલી ફ્લાવરે લખ્યું હતું કે, શૂબિલ તમને કરડી શકે છે અને તમને ખરાબ રીતે ઇજા પહોંચાડી શકે છે અને તે સુરક્ષિત પક્ષી નથી. કોઈપણ અજાણી વ્યક્તિએ તેની નજીક જતા પહેલા વિચારવું જોઈએ. આ ભયંકર પક્ષી કોઈ પણ વસ્તુથી ડરતું નથી. શૂબિલ તેની ચાંચમાં ફિટ થતા કોઈપણ જીવંત પ્રાણીને ખાય શકે છે. આ પક્ષીઓ લાંબી સ્થળાંતર યાત્રા કરવા માટે જાણીતા નથી. તેઓ સામાન્ય રીતે ખોરાક અથવા સાથી શોધવા માટે ટૂંકા અંતરની મુસાફરી કરે છે. શૂબિલ સ્ટોર્કને વિશ્વનું સૌથી ડરામણું પક્ષી કહેવામાં આવે છે. ઉલ્લેખનીય છે કે જો તે તમારી તરફ જોવે તો એવું લાગે કે મળત્યુ રાહ જોઈ રહ્યું છે. તેને ‘ડેથ સ્ટાર' પણ કહેવામાં આવે છે. અમુક દ્રષ્ટિકોણથી શૂબિલ ભયાનક દેખાઈ શકે છે, પરંતુ તે ખરેખર અનોખા અને સુંદર પક્ષીઓ છે. શૂબિલની પાંખોની ધબકારા બધા પક્ષીઓમાં સૌથી ધીમી છે, જેમાં પ્રતિ મિનિટ આશરે ૧૫૦ પાંખોના ધબકારા છે. આ પ્રાણીને તેના કુદરતી વાતાવરણમાં ઉડતા જોવું એ આનંદની વાત છે.
[email protected] - પ્રશાંત બક્ષી
સાંસ્કૃતિક મહત્વ ધરાવતું ઐતિહાસિક પક્ષી છે શૂબિલ સ્ટોર્ક
શૂબિલ સ્ટોર્ક એ સાંસ્કળતિક મહત્વ ધરાવતું ઐતિહાસિક પક્ષી છે. એ એવું પક્ષી છે જે ખાસ કરીને ઇજિપ્તવાસીઓમાં પ્રાચીન ઇતિહાસ સાથે સંકળાયેલું છે. તેમના વિશિષ્ટ દેખાવને કારણે આ પક્ષીની છબીઓ ઘણીવાર દિવાલ પર ચિત્રો પર દેખાતી હતી. આ પક્ષીને અરબી નામ 'અબુ-માર્કુબ' આપવામાં આવ્યું હતું જેનો અર્થ ચંપલનો પિતા થાય છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક તેમના વિશિષ્ટ દેખાવને કારણે ઉત્સાહી પક્ષી પ્રેમીઓ અને પ્રવાસીઓ દ્વારા વિશ્વમાં સૌથી વધુ માંગવામાં આવતી પક્ષી પ્રજાતિઓમાંની એક છે. જંગલમાં આ દુર્લભ પક્ષીઓની એક ઝલક મેળવવા માટે આફ્રિકાની મુસાફરી કરવી પડી શકે છે. શૂબિલ સ્ટોર્કનું નિરીક્ષણ કરવા માટેનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ કદાચ યુગાન્ડામાં માબામ્બા વેટલેન્ડ અભયારણ્ય છે.
માનવીઓના ત્રાસને કારણે લુપ્ત થવાના આરે છે શૂબિલ સ્ટોર્ક
શિકાર અને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનો પર ઘૂસણખોરીને કારણે શૂબિલ સ્ટોર્ક લુપ્ત થવાના આરે છે. આફ્રિકામાં કેટલાક સમુદાયો છે જે તેમને ખરાબ માને છે અને કોઈપણ તક મળે ત્યારે પક્ષીને મારી નાખે છે. વૈશ્વિક સ્તરે શૂબિલ પક્ષીઓની પણ અનેક કારણોસર ખૂબ માંગ છે. તેમને પાલતુ પ્રાણીઓ તરીકે રાખવામાં આવે છે. પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે અને ઔષધીય હેતુઓ માટે મારી નાખવામાં આવે છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક ૧૦,૦૦૦ થી ૨૦,૦૦૦ યુએસ ડોલરમાં વેચાય છે. આ રકમથી શિકારીઓ પક્ષીઓનો શિકાર કરીને પાલતુ વેપારીઓ અથવા અન્ય વચેટિયાઓને વેચવા માટે પ્રેરિત થાય છે. વચેટિયાઓ આખરે તેમને પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં ઘરમાં રાખવા ઇચ્છતા લોકોને અથવા ઔષધીય હેતુઓ માટે વેચે છે. શૂબિલ સ્ટોર્ક ભાગ્યે જ કેદમાં હોય ત્યારે પ્રજનન કરે છે. કદાચ શૂબિલ સ્ટોર્ક માટે સૌથી મોટો ખતરો તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોના વિનાશથી આવે છે. માનવીઓ ખેતી, વસાહતો અને પ્રાણીઓના ચરાવવા માટે જમીન બનાવવા માટે તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનો પર અતિક્રમણ કરે છે. શૂબિલ નિવાસસ્થાનોની નજીક પાલતુ પ્રાણીઓના પ્રવેશને કારણે શૂબિલ માળાઓ અને ઇંડાનો નાશ થાય છે.
(2:31 PM IST)
