સૂર, કાંટે, ચમેલી જેવી ફિલ્મોનાં નિર્માતા પદ્મશ્રી પ્રિતીશ નંદીની વિદાય
પ્રિતીશ નંદી મહારાષ્ટ્રમાંથી સાંસદ સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા તેઓ ૧૯૮૦ના દાયકામાં ધ ઇલસ્ટ્રેટેડ વીકલી ઓફ ઇન્ડિયા, ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ અને ફિલ્મફેરનાં એડિટર પણ રહ્યા હતા : તેમણે ૪૦ થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા હતા. ભારતીય સાહિત્યમાં યોગદાન માટે તેમને પદ્મશ્રીથી નવાજ્યા હતા : ૧૯૯૬માં તેમણે હોટેલ લીલા કેમ્પિન્સકી ખાતે ભારતનું પ્રથમ સાયબર કાફે ખોલ્યું હતું : તેમનો તાજેતરનો શો ‘મોર્ડન લવ મુંબઇ' હતો જેને ખુબ સફળતા મળી હતી
રાજકોટ, તા.૦૯: કવિ, ચિત્રકાર, પત્રકાર, સંસદસભ્ય, મીડિયા અને ટેલિવિઝન વ્યક્તિત્વ, પ્રાણી કાર્યકર્તા અને ફિલ્મો, ટીવી અને સ્ટ્રીમિંગ સામગ્રીના નિર્માતા પ્રિતીશ નંદીનું ૭૩ વર્ષની વયે નિધન થયું છે. ફિલ્મ મેકરના નિધનની માહિતી તેમના પુત્ર કુશન નંદીએ આપી હતી. પ્રિતીશ નંદીનો જન્મ પૂર્વ ભારતમાં બિહાર રાજ્યના ભાગલપુરમાં એક બંગાળી પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ સતીશ ચંદ્ર નંદી અને પ્રફુલ્લ નલિની નંદીના પુત્ર અને આશિષ નંદી અને મનીષ નંદીના ભાઈ હતા. તેમની પુત્રીઓ રંગિતા નંદી અને ઈશિતા નંદી ફિલ્મ નિર્માતા, સર્જકો અને શો રનર્સ છે અને તેમનો પુત્ર કુશન નંદી એક ફિલ્મ નિર્માતા, લેખક અને દિગ્દર્શક છે. પ્રિતીશ નંદીએ લા માર્ટિનીયર કોલેજમાં અને કોલકાતાની પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. જ્યાં તેમણે તેમના જીવનના પ્રથમ ૨૮ વર્ષ વિતાવ્યા હતા. નંદીની માતા લા માર્ટિનીઅર કલકત્તામાં શિક્ષિકા હતા અને ત્યારબાદ શાળાના પ્રથમ ભારતીય વાઇસ પ્રિન્સિપાલ બન્યા હતા.
ચિત્રકાર, પત્રકાર, સંસદસભ્ય, મીડિયા અને ટેલિવિઝન વ્યક્તિત્વ, પ્રાણી કાર્યકર્તા અને ફિલ્મો, ટીવી અને સ્ટ્રીમિંગ સામગ્રીના નિર્માતા પ્રિતીશ નંદી મહારાષ્ટ્રમાંથી રાજ્યસભામાં સંસદસભ્ય હતા. તેઓ શિવસેનાની ટિકિટ પર ચૂંટાયા હતા. તેમણે અંગ્રેજીમાં કવિતાના ચાલીસ પુસ્તકો લખ્યા અને બંગાળી, ઉર્દૂ અને પંજાબીમાંથી અન્ય લેખકોની કવિતાઓ તેમજ ઈશા ઉપનિષદની નવી આવળત્તિનો અનુવાદ કર્યો. આ ઉપરાંત તેમણે વાર્તાઓ અને નોન ફિક્શન પુસ્તકો તેમજ સંસ્કળતમાંથી શાષાીય પ્રેમ કવિતાના અનુવાદના ત્રણ પુસ્તકો લખ્યા. તેઓ ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા ગ્રૂપના પબ્લિશિંગ ડિરેક્ટર અને ૧૯૮૦ના દાયકામાં ધ ઈલસ્ટ્રેટેડ વીકલી ઑફ ઈન્ડિયા, ધ ઈન્ડિપેન્ડન્ટ અને ફિલ્મફેરના એડિટર હતા. તેમણે તેમના ચિત્રો અને સુલેખનનાં છ પ્રદર્શનો યોજ્યાં હતાં. તેમણે ૧૯૯૩માં કન્ટેન્ટ કંપની પ્રિતેશ નંદી કોમ્યુનિકેશન્સ લિમિટેડની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે પીપલ ફોર એનિમલ્સ, ભારતની પ્રથમ પ્રાણી અધિકાર એનજીઓની પણ સ્થાપના કરી જે હાલમાં સહપ્રસ્થાપક મેનકા ગાંધી અધ્યક્ષ તરીકે ચલાવે છે.
પ્રિતીશ નંદીની કવિતાઓનું પ્રથમ પુસ્તક ૧૯૬૭ માં પ્રકાશિત થયું હતું. ૧૯૬૦ના દાયકામાં વધુ ત્રણ ગ્રંથો અને ૧૯૭૦ના દાયકામાં વધુ ૧૪ ગ્રંથો પ્રકાશિત થયા હતા. સિત્તેરના દાયકા દરમિયાન તેમણે ડાયલોગ નામના કાવ્ય સામયિકનું સંપાદન કર્યું અને પ્રકાશિત કર્યું જેમાં ભારતના ઘણા શ્રેષ્ઠ કવિઓને અંગ્રેજી અને અન્ય ભાષાઓમાં અનુવાદમાં પ્રકાશિત કર્યા. ડાયલોગમાં પ્રથમ વખતના કવિઓ તેમજ પ્રખ્યાત કવિઓની કવિતાઓના ચાલીસથી વધુ પુસ્તકો પણ પ્રકાશિત કર્યા છે. તે સામયિક અંગ્રેજી અને અનુવાદમાં સમકાલીન ભારતીય કવિતા માટે એક પ્રતિકાત્મક પ્લેટફોર્મ બની ગયું. જુલાઈ ૧૯૮૧માં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં કવિઓની પાંચમી વર્લ્ડ કોંગ્રેસમાં વર્લ્ડ એકેડમી ઑફ આર્ટસ એન્ડ કલ્ચર દ્વારા પ્રિતીશ નંદીને વિજેતા કવિ તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની કવિતા કલકત્તા ઇફ યુ મસ્ટ એક્સાઇલ મીને આધુનિક ભારતીય સાહિત્યમાં અગ્રણી ક્લાસિક ગણવામાં આવે છે. ભારતીય સાહિત્યમાં તેમના યોગદાન માટે ભારત સરકારે તેમને ૧૯૭૭ માં પદ્મશ્રીથી નવાજ્યા હતા. તેમણે લાંબા અંતરાલ પછી ૨૦૧૦ માં ‘‘અગેઇન'' નામની કવિતાઓનું નવું પુસ્તક લખ્યું અને પછી ૨૦૧૪ માં તેમનું ઈશા ઉપનિષદનું સંસ્કરણ પ્રકાશિત થયું હતું. તેમની સંગ્રહિત કવિતાઓ સીગલ બુક્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.
તેઓ ૧૯૮૨ અને ૧૯૯૧ ની વચ્ચે ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના પ્રકાશન નિર્દેશક હતા. તેઓ જૂથના મેનેજિંગ એડિટર અને સૌથી સફળ દાયકા દરમિયાન ધ ઈલસ્ટ્રેટેડ વીકલી ઓફ ઈન્ડિયાના સંપાદક અને પ્રકાશક પણ હતા. તે આ જ જૂથ દ્વારા શરૂ કરાયેલા અખબાર અને લોકપ્રિય સામયિક ૅફિલ્મફેરૅના સંપાદક અને પ્રકાશક પણ હતા. પ્રિતીશ નંદીએ પોતાની મીડિયા કંપની 'પ્રિતીશ નંદી કોમ્યુનિકેશન્સ' શરૂ કરવા માટે ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા જૂથ છોડી દીધું હતું જેની સ્થાપના ૧૯૯૩માં કરવામાં આવી હતી. તેઓ પ્રિતીશ નંદી કોમ્યુનિકેશન્સ લિમિટેડના ચેરમેન હતા જે PNC તરીકે પ્રખ્યાત છે અને તેની ફિલ્મો, ટીવી શો અને સ્ટ્રીમ કરેલી સામગ્રી માટે જાણીતા બન્યા. તેઓ ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા , દૈનિક ભાસ્કર , દિવ્ય ભાસ્કર અને સંવાદ દૈનિકના કટારલેખક પણ હતા. તેમની નિયમિત કૉલમ ‘‘મુંબઈ મિરર'' અને ટાઇમ્સ ઓનલાઈન પરના તેમના બ્લોગમાં કાશીત થતી હતી. તેઓ ભારતના પ્રથમ ઈન્ટરનેટ પ્રચારકોમાંના એક હતા અને તેમણે ૧૯૯૬માં મુંબઈમાં હોટેલ લીલા કેમ્પિન્સકી ખાતે ભારતનું પ્રથમ સાયબર કાફે ખોલ્યું હતું.
પ્રિતીશ નંદી જુલાઈ ૧૯૯૮માં ભારતીય સંસદના ઉપલા ગળહ મહારાષ્ટ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી રાજ્યસભામાં ચૂંટાયા હતા. તેઓ શિવસેનાની ટિકિટ પર ચૂંટાયા હતા. તેઓ છ વર્ષ સુધી સંસદના સભ્ય હતા અને સ્વતંત્રતાના ૫૦ વર્ષની ઉજવણી કરવા માટેની રાષ્ટ્રીય સમિતિ, સંરક્ષણ માટેની સંસદીય સમિતિ, સંચાર માટેની સંસદીય સમિતિ, વિદેશી બાબતોની સંસદીય સમિતિ સહિતની સંખ્યાબંધ સમિતિઓમાં હતા. નંદીજીએ ઈન્ફોર્મેશન અને બ્રોડકાસ્ટિંગ મંત્રાલય દ્વારા સ્થાપિત ઈન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ઓફ ઈન્ડિયાના અપગ્રેડેશન માટે એક્સપર્ટ કમિટિનું નેતળત્વ કર્યું અને ૨૦૧૧માં તેના તારણો માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયને સુપરત કર્યા. પ્રીતિશ પીપલ ફોર એનિમલ્સના સ્થાપક તરીકે જાણીતા હતા. જે ભારતની સૌથી મોટી પ્રાણી સુરક્ષા એનજીઓ છે. તેમને ૨૦૧૨ માં લોસ એન્જલસમાં જિનેસિસ એવોર્ડ્સમાં આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી પુરસ્કાર મળ્યો હતો જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની હ્યુમન સોસાયટી દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું જે યુ.એસ.ની સૌથી મોટી પ્રાણી સંરક્ષણ સંસ્થા છે. ૨૮ નવેમ્બર ૨૦૧૨ના રોજ -તિીશ નંદીએ વિશ્વ કરુણા દિવસની સ્થાપના કરી જે કરુણા અને અહિંસાના મૂલ્યોને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનું એક મંચ છે અને આ પ્રસંગે પ્રથમ પ્રવચન મુંબઈમાં ૧૪મા દલાઈ લામા દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. જેમણે પ્રાણીઓની નૈતિક સારવાર પર વાત કરી હતી.
પ્રીતિશ નંદીએ ૧૯૯૩માં પ્રીતિશ નંદી કોમ્યુનિકેશન્સની સ્થાપના કરી અને તેના બિન-કાર્યકારી અધ્યક્ષ અને સર્જનાત્મક માર્ગદર્શક રહ્યા. કંપનીનો પ્રથમ કાર્યક્રમ ધ પ્રિતિશ નંદી શો નામનો ચેટ શો હતો જે ભારતની જાહેર પ્રસારણ ચેનલ દૂરદર્શન પર પ્રસારિત થતો હતો. ભારતીય ટેલિવિઝન પર આ પહેલો સિગ્નેચર શો હતો. આ પછી ઝી ટીવી પર ફિસ્કલ ફિટનેસઃ ધ -તિશ નંદી બિઝનેસ શો, ભારતનો -થમ સાપ્તાહિક બિઝનેસ શો હતો. નોંધનીય છે કે તેમણે દૂરદર્શન, ઝી ટીવી અને સોની ટીવી પર ૫૦૦ થી વધુ સમાચાર અને વર્તમાન બાબતોના શો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે ૨૪ ફિલ્મો બનાવી છે જેણે અસંખ્ય પુરસ્કારો અને ઘણી વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી છે. તેમની કંપની પ્રીતિશ નંદી કોમ્યુનિકેશન્સે ભારતમાં મલ્ટિપ્લેક્સ ફિલ્મ શૈલીનું નેતળત્વ કર્યું હતું. તેમની કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવેલી ખૂબ જ સફળ ઓરિજિનલ સિરીઝ, ઁફોર મોર શૉટ્સ પ્લીઝ (એમેઝોન અને -ાઇમ વિડિયો પર સ્ટ્રીમિંગ માટે)એ ૨૦૨૦માં ઇન્ટરનેશનલ એમી નોમિનેશન અને વિશ્વભરમાં અન્ય ઘણા પુરસ્કારો જીત્યા હતા. એમેઝોન ઈન્ડિયા ક્રિએટિવ હેડે ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના અવતરણમાં તેને ભારતની બહાર તેમનો સૌથી વધુ જોવાયેલ શો ગણાવ્યો હતો જેમાં શો અને તેની અસરની મુખ્ય વાર્તા હતી. ‘‘મોર્ડન લવ મુંબઈ'', તેમનો સૌથી તાજેતરનો ઓરિજિનલ શો (૨૦૨૨) વિવેચકો દ્વારા વખાણવામાં આવ્યો હતો.
પ્રીતિશ નંદીને ખરી ઓળખ ફિલ્મ નિર્માતા તરીકે મળી હતી. તેમણે બનાવેલ ફિલ્મોને આજે પણ લોકો યાદ કરે છે. એક સારા કવિ, ચિત્રકાર, પત્રકાર, સાંસદ, મીડિયા અને ટેલિવિઝન વ્યક્તિની વિદાયનો ખાલીયો કાયમ રહેશે.
પ્રીતિશ નંદીના કેટલાક પ્રખ્યાત પુસ્તકો...
ઓફ ગોડ્સ એન્ડ ઓલિવ્સ, કેયરલેસ વિસપર્સઃ પ્રીતિશ નંદી, ફ્રોમ ધ આઉટર બેંક ઓફ ધ બ્રહ્મપુત્રા, ‘‘કળષ્ણા, કળષ્ણા, કળષ્ણા, કળષ્ણા'' ધ ડિવોશનલ સોંગ ઓફ મીરાબાઇ, સમ ફ્રેન્ડઝ, અગેન
પ્રીતિશ નંદી દ્વારા નીર્મિત ફિલ્મો...
કુછ ખટ્ટી કુછ મીઠી (૨૦૦૧), બોલિવૂડ કૉલિંગ (૨૦૦૧), ધ મિસ્ટિક મેસીઅર (૨૦૦૧),સૂર (૨૦૦૨), કાંટે (૨૦૦૨), ઝંકાર બીટ્સ (૨૦૦૩), મુંબઈ મેટિની (૨૦૦૩), ચમેલી (૨૦૦૪), પોપકોર્ન ખાઓ! મસ્ત હો જાઓ (૨૦૦૪), શબ્દ (૨૦૦૫), હજારોં ખ્વાઈશેં ઐસી (૨૦૦૫), એક ખેલાડી એક હસીના (૨૦૦૫), અનકહી (૨૦૦૬), પ્યાર કે સાઇડ ઇફેક્ટ (૨૦૦૬), બોવ બેરેક્સ ફોરએવર (૨૦૦૭), જસ્ટ મેરિડ (૨૦૦૭), ઉગલી ઔર પગલી (૨૦૦૮), મીરાબાઈ નોટ આઉટ (૨૦૦૮), ધીમે ધીમે (૨૦૦૯), રાત ગઇ બાત ગઇ (૨૦૦૯), ક્લિક (૨૦૧૦), ફેટ્સો (૨૦૧૨), શાદી કે સાઇડ ઇફેક્ટ (૨૦૧૪),મસ્તીઝાદે
(3:00 PM IST)
