ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધ્વજ, જેને તિરંગા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અને ગૌરવનું પ્રતીક છે. ૨૨ જુલાઈ, ૧૯૪૭ના રોજ અપનાવવામાં આવેલો ત્રિરંગો દેશના સમૃદ્ધ ઈતિહાસ, સાંસ્કૃતિક વારસો અને આઝાદી માટેના સંઘર્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

કેસરી,  હિંમત, બલિદાન અને ત્યાગની ભાવનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

સફેદ શુધ્ધતા, સત્ય અને શાંતિનું પ્રતીક છે.

લીલો વિશ્વાસ, ફળદ્રુપતા અને દેશની સરદાર વનસ્પતીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

અશોક ચક્રઃ - ૨૪-સ્પીક વ્હીલ, જેને અશોક ચક્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, ને ધર્મ (સદાચાર) અને કાયદાના શાશ્વત ચક્રનું પ્રતીક છે. તે ન્યાય, સમાનતા અને એકતા પ્રત્યે દેશની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજનો ઇતિહાસ

ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધ્વજ, જેને તિરંગા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેનો સમૃદ્ધ અને રસપ્રદ ઇતિહાસ છે જે એક સદીથી વધુનો છે. ધ્વજ તેની શરૃઆતથી ઘણા ફેરફારોમાંથી પસાર થયો છે, જે દેશની સ્વતંત્રતા માટેની લડત અને સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર તરીકે તેના ઉત્ક્રાંતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધ્વજનું પ્રથમ સંસ્કરણ ૧૯૦૬ માં બંગાળી સ્વાતંત્ર્ય સેનાની સચિન્દ્ર પ્રસાદ બોઝ દ્વારા ડીઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું. ધ્વજમાં લાલ, પીળા અને લીલા રંગના ત્રણ આડા  બેન્ડ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, જેના પર વંદેમાતરમ  શબ્દો લખેલા હતા.

૧૯૨૧ માં, ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના પિતા મહાત્મા ગાંધીએ તેના કેન્દ્રમાં સ્પિનિંગ વ્હીલ સરખા સાથેનો ધ્વજ સૂચવ્યો હતો. ચરખો આત્મનિર્ભરતા અને આર્થિક અશકિતકરણનું પ્રતીક છે. આજના રંગો પણ કેસરી, સફેદ અને લીલામાં બદલાઈ ગયા હતા અને જેમાં ઉપરનો ખુણામાં ચરખાનું ચિત્ર ધરાવતો આજની ભલામણ કરી ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોગ્રેસ દ્વારા આ આજ અમુક કારણોસર નામંજુર થયો.

છેલ્લે, જ્યારે ૧૯૩૧ માં કોંગ્રેસ સમિતી કરાચીમાં મળી ત્યારે રાષ્ટ્રધ્વજ પર આખરી ઠરાવ પસાર થયો, અને પિંગાલી વૈકવ્યા નાં ધ્વજ નો ૨૨ જૂલાઈ, ૧૯૪૭ના રોજ, ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજને સતાવાર રિતે અપનાવવામાં આવ્યો હતો, જેમાં પિંગલી વેંકૈયાની ડીઝાઇન ૩૦૦ થી વધુ એન્ટ્રીઓમાંથી પસંદ કરવામાં આવી હતી. બાજમાં ચરખાની જગ્યાએ અશોક ચક્ર, ૨૪-સ્પોક વ્હીલ, તેના કેન્દ્રમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. અશોક ચક્રનો વ્યાસ સફેદ પટ્ટીની પહોળાઈનો ૩/૪ ભાગ જેટલો હોય છે. આ ધ્વજની પહોળાઈ અને લંબાઈનું પરમાણ ૨:૩ ના ગુણોત્તરમાં હોય છે. આ ધ્વજના પ્રદર્શન અને ઉપયોગ માટે ભારતીય ધ્વજ સંહિતા ઘડવામાં આવેલી છે, જેનું સખતપણે પાલન કરવાનું હોય છે.

ડો. સર્વપલ્લી  રાધાકૃષ્ણન કે જે પછીથી ભારતનાં પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનેલા, તેમણે આ ધ્વજની રચનામાં રહેલી ભાવના વર્ણવતા જણાવ્યું હતું કે ભગવો અથવા કેસરી રંગ ત્યાગ અને સમર્પણનું પ્રતીક છે, આપણા નેતાઓએ ભૌતિક સુખોનો ત્યાગ કરી દેશ તથા પ્રજાની સેવા કરવી જોઈએ, સાથે જ પોતાની ફરજ પ્રત્યે સમર્પણની ભાવના રાખવી જોઈએ. સફેદ રંગ કલાનું કેન્દ્ર છે, જે સત્ય સુધી જવાનો આપણો માર્ગ પ્રકાશિત કરશે. જયારે લીલો કલર આપણો માટી (જમીન) સાથેનો સંબંધ દર્શાવે છે. આપણો, વૃક્ષ, લીલોતરી સાથેનો સંબંધ દર્શાવે છે, કે જેના પર તમામના જીવન આધારિત છે. મધ્યમાં રહેલું અશોક ચક્ર એ ધર્મ ચક્ર છે, સત્ય અને ધર્મ એ બન્ને આ ધ્વજ હેઠળ કામ કરનાર માટે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો છે. તે ઉપરાંત ચક્ર સતત ગતિશીલતાનું પ્રતીક છે. સ્થિરતા એ મૃત્યુ છે અને ગતિશીલતા એ જીત છે. ભારતમાં પરિવર્તનને હવે રોકી શકાશે નહીં, તેણે ગતિશીલ બનીને આગળ ધપવું જ પડશે. ચક્ર ઉર્જાયુકત શંાતિપુર્ણ ફેરફારનું પ્રતિનિધિ બનશે. તે દિવસનાં ૨૪ કલાકનું પણ દર્શક છે. ૨૨ જુલાઈ, ૧૯૪૭ના રોજ દિલ્હીના લાલ કિલ્લા પર ત્રિરંગો લહેરાવનાર પ્રથમ વ્યકિત ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ હતા.

 ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજ, જેને તિરંગા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે આંધ્ર પ્રદેશના સ્વતંત્રતા સેનાની અને કલાકાર પિંગાળી વેંકૈયા દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.

 ત્રિરંગો એ આશાનું કિરણ છે, જે વિશ્વભરના ભારતીયોને શ્રેષ્ઠતા, ન્યાય અને શાંતિ માટે પ્રયત્ન કરવા પ્રેરણા આપે છે.

ચાલો આપણા રાષ્ટ્રધ્વજ, તિરંગા અને તે જે મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેની કદર અને સન્માન કરીએ.

આલેખન : અરૃણ નિર્મળ

મો. ૯૮૨૪૪૧૬૬૩૯