નવી દિલ્હી:દેશમાં વર્ષોથી ચાલી રહેલી અનામત (આરક્ષણ) વ્યવસ્થા અને તેના વાસ્તવિક લાભાર્થીઓને લઈને દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને માર્ગદર્શક અવલોકન કર્યું છે. પછાત વર્ગોના 'ક્રીમી લેયર' (સમૃદ્ધ વર્ગ)ને અનામતના લાભોમાંથી બાકાત રાખવા સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે સીધો સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે, જે બાળકોના માતા-પિતા પહેલાથી જ IAS કે ઉચ્ચ સરકારી અધિકારી તરીકે દેશની સેવા કરી રહ્યા છે અને સમાજમાં પ્રતિષ્ઠિત સ્થાન ભોગવે છે, તેમને હજુ પણ અનામતની જરૂરિયાત કેમ હોવી જોઈએ? ચીફ જસ્ટિસની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે ક્વોટા સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને શૈક્ષણિક અને આર્થિક સમૃદ્ધિ મેળવી ચૂકેલા પરિવારો દ્વારા વારંવાર અનામતના લાભો મેળવવાની લાલસા સામે આકરા પ્રહારો કર્યા છે.

અદાલતે બંધારણીય અધિકારો અને સમાનતાના સિદ્ધાંતને ટાંકીને સ્પષ્ટ કર્યું કે, શૈક્ષણિક અને આર્થિક સશક્તિકરણની મદદથી સમાજમાં પછાતપણું દૂર થાય છે અને સામાજિક ગતિશીલતા આવે છે. સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ નાગરત્નાએ કડક શબ્દોમાં ટિપ્પણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, "જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થીના માતા-પિતા સન્માનજનક નોકરીમાં હોય, લાખોની કમાણી કરતા હોય અને બાળકોને શ્રેષ્ઠ સુવિધાઓ મળતી હોય, ત્યારે તેમની આગામી પેઢીને અનામત આપવાનો કોઈ તર્ક રહેતો નથી. આવા વિશેષાધિકૃત લોકોને લિસ્ટમાંથી તાત્કાલિક બાકાત રાખવા જોઈએ." સુપ્રીમ કોર્ટે એ બાબતની પણ ગંભીર નોંધ લીધી કે ઘણા સરકારી આદેશો દ્વારા આવા મજબૂત પરિવારોને અનામતથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા છે, છતાં પણ કેટલાક લોકો સ્વાર્થ ખાતર આ કાયદાકીય બાકાતને કોર્ટમાં પડકારી રહ્યા છે જે તદ્દન ખોટું છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતે બંધારણીય સંતુલન જાળવવા માટે એક નવો દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કરતા કહ્યું કે, એકવાર કોઈ પરિવારે અનામતનો લાભ લઈને સમાજમાં એક ચોક્કસ સન્માનજનક સ્તર પ્રાપ્ત કરી લીધું હોય, તો તેની પછીની પેઢી માટે પાત્રતાના માપદંડોનું ફરીથી મૂલ્યાંકન થવું અનિવાર્ય છે. આમ કરવાથી જ સમાજના સૌથી નીચલા સ્તરે ઉભેલા સાચા વંચિત અને ગરીબ લોકોને આગળ આવવાની તક મળશે. આ સાથે જ કોર્ટે સામાન્ય આર્થિક પછાત વર્ગ અને પરંપરાગત સામાજિક-શૈક્ષણિક પછાત સમુદાયો વચ્ચેના મૂળભૂત તફાવતને પણ રેખાંકિત કર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટની આ કડક ટિપ્પણી બાદ દેશભરમાં ક્રીમી લેયરના માપદંડો અને અનામતના વાસ્તવિક અમલીકરણને લઈને નવી કાનૂની અને રાજકીય ચર્ચા છેડાઈ ગઈ છે.