અમદાવાદ : હિંદુ સનાતન ધર્મમાં પિતૃપક્ષ અને શ્રાદ્ધ વિધિનું અનન્ય અને પવિત્ર મહત્વ છે. ભાદ્રપદ માસની પૂર્ણિમાથી શરૂ થઈને આસો મહિનાની અમાવસ્યા સુધીના સોળ દિવસો દરમિયાન પિતૃઓની તૃપ્તિ માટે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. આ દિવસોમાં ગાય, કૂતરા અને કાગડાને ભોજન અર્પણ કરવાની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે. આ તમામમાં કાગડાને ભોજન ખવડાવવા પાછળ માત્ર સામાન્ય લોકવાયકા નથી, પરંતુ અત્યંત રોચક પૌરાણિક કથા, આધ્યાત્મિક દર્શન, વૈજ્ઞાનિક તથ્યો અને પર્યાવરણીય સંતુલનનો અદભૂત સમન્વય જોડાયેલો છે.

આ અંગે ધાર્મિક અને પૌરાણિક માન્યતા જોઈએ તો ગરૂડપુરાણ અને અગ્નિપુરાણ અનુસાર કાગડાને મૃત્યુના દેવતા યમરાજના દૂત માનવામાં આવે છે. એવી ગાઢ શાસ્ત્રીય ધારણા છે કે પિતૃપક્ષ દરમિયાન પિતૃઓ કાગડાનું રૂપ ધારણ કરીને પૃથ્વી પર આવે છે અને શ્રાદ્ધનું ભોજન સ્વીકારે છે. આ સાથે જોડાયેલી સૌથી મુખ્ય કથા વાલ્મીકી રામાયણના અરણ્યકાંડમાં આવે છે, જ્યાં ઇન્દ્રપુત્ર જયંતને માયાધારી કાગડાનું સ્વરૂપ ધારણ કરવા અને માતા સીતાને ઘાયલ કરવા બદલ ભગવાન શ્રી રામ દ્વારા શિક્ષા કરવામાં આવી હતી. બાદમાં પ્રભુએ તેને વરદાન આપ્યું હતું કે કાગડાને અર્પિત કરેલું ભોજન સીધું પિતૃઓ સુધી પહોંચશે અને તેમને પરમ તૃપ્તિ મળશે. હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં કાગભુશુંડીજીની કથા તથા કાગડાનો શનિ દેવ સાથેનો સંબંધ પણ તેને એક તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ, દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને જ્ઞાની પક્ષી તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

આપણી સનાતન સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ માત્ર અંધશ્રદ્ધા પર આધારિત નથી, પરંતુ તેની પાછળ ગહન વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય કારણો છુપાયેલા છે. શ્રાદ્ધપક્ષ સામાન્ય રીતે ચોમાસાની વિદાય અને શરદઋતુની શરૂઆતનો સંધિકાળ હોય છે, જે કાગડાઓનો મુખ્ય પ્રજનન કાળ પણ છે. આ દિવસોમાં માદા કાગડી અને બચ્ચાંઓને પુષ્કળ પોષણયુક્ત આહારની જરૂરિયાત રહે છે, જેથી શ્રાદ્ધના બહાને કાગડાઓને પૂરતું અન્ન અને પોષણ સરળતાથી મળી રહે છે. આ ઉપરાંત, પીપળો અને વડ જેવા મહાસંજીવની વૃક્ષોના ફળો ખાઈને કાગડાઓ પોતાની વિષ્ઠા દ્વારા તેના અપાચિત બીજનો જમીન પર ત્યાગ કરે છે, જેનાથી કુદરતી રીતે જમીન પર નવા અંકુરો ફૂટે છે અને વનસ્પતિનો વ્યાપક વિસ્તાર વધે છે. કાગડો પ્રકૃતિનો એક ઉત્તમ સફાઈ કામદાર તરીકે આસપાસનો કચરો અને એંઠું અન્ન ખાઈને વાતાવરણને રોગચાળાથી બચાવે છે.

આમ શ્રાદ્ધપક્ષમાં કાગડાને વાસ નાખવાની પરંપરા માત્ર એક રૂઢિચુસ્ત ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ તે આપણી પ્રાચીન પરંપરાગત બુદ્ધિમત્તા, પર્યાવરણ પ્રત્યેની ગાઢ સંવેદનશીલતા, પિતૃઓ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા અને અદભૂત જીવદયાનો એક સર્વોત્તમ સમન્વય છે. ધર્મ અને વિજ્ઞાનનો આ મેળ આપણને પ્રકૃતિના દરેક જીવ સાથે જોડવાનું શીખવે છે. ભૂતકાળમાં પણ આ પરંપરા દ્વારા કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ અને જૈવ વિવિધતાનું જતન થતું આવ્યું છે, અને ભવિષ્યમાં પણ આ વૈજ્ઞાનિક તથા સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવી રાખવો એટલો જ આવશ્યક છે.