નવી દિલ્હી, તા.૨૪: ભારતમાં ખાંડ માત્ર એક ખાદ્ય પદાર્થ નથી, પરંતુ તે દેશના રાજકારણ, ખેડૂતોના આંદોલન અને કરોડો સામાન્ય પરિવારોના માસિક બજેટ સાથે જોડાયેલો એક અત્યંત સંવેદનશીલ વિષય છે. તહેવારોની સિઝન નજીક આવતાં જ બજારમાં ખાંડના ભાવ સતત ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની જાય છે. તાજેતરમાં જ કેન્દ્રીય પ્રધાન નીતિન ગડકરીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે કૃષિ પેદાશો અને ખાસ કરીને ખાંડના ભાવો હવે મુખ્યત્વે વૈશ્વિક માંગ અને પુરવઠાના આધારે નક્કી થાય છે, જેમાં સરકારની ભૂમિકા મર્યાદિત રહી ગઈ છે. જોકે, ભારતમાં શેરડીના ખેતરથી લઈને રસોડા સુધી ખાંડ પહોંચાડવાનું અર્થતંત્ર અનેક સ્થાનિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય પરિબળો પર નિર્ભર છે.

ખાંડના ભાવની ગણતરીનો મુખ્ય આધાર શેરડીની કિંમત છે. કેન્દ્ર સરકાર દર વર્ષે શેરડી માટે 'ફેર એન્ડ રેમ્યુનરેટિવ પ્રાઇસ' (FRP) નક્કી કરે છે, જે ખાંડ મિલોએ ખેડૂતોને ચૂકવવી કાનૂની રીતે ફરજિયાત હોય છે. સરકારે ૨૦૨૬-૨૭ ની સિઝન માટે FRP માં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. કાચો માલ મોંઘો થતાં મિલોનો ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે, જેની સીધી અસર છૂટક ખાંડના ભાવ પર પડે છે. આ ઉપરાંત સરકાર પાસે 'ખાંડ નિયંત્રણ આદેશ ૨૦૨૫' હેઠળ લઘુત્તમ વેચાણ કિંમત (MSP) નક્કી કરવાની સત્તા છે, જેથી મિલો ખોટ ખાઈને માલ ન વેચે અને ખેડૂતોના નાણાં સમયસર ચૂકવી શકાય.

ખાંડના ભાવને નિયંત્રિત કરવામાં આયાત-નિકાસ અને ઇથેનોલ ડાયવર્ઝનનું પરિબળ પણ ખૂબ મહત્વનું છે. ગ્રીન એનર્જી પ્રોજેક્ટ હેઠળ શેરડી અને ખાંડનો મોટો હિસ્સો પેટ્રોલ સાથે ભેળવવા માટે ઇથેનોલ બનાવવામાં વપરાય છે. જરૂર પડ્યે સરકાર ઇથેનોલ તરફ જતી ખાંડના જથ્થા પર અંકુશ મૂકીને બજારમાં ખાંડનો સપ્લાય વધારે છે. આ સિવાય તહેવારોની મોસમી માંગ, ચોમાસાની અનિયમિતતા અને વેપારીઓની સંગ્રહખોરી પણ ભાવવધારા માટે જવાબદાર છે.

આ તમામ સ્થાનિક નીતિઓ છતાં, ખાંડના ભાવ પર સૌથી મોટો પ્રભાવ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારનો રહે છે. બ્રાઝિલ જેવા વિશ્વના સૌથી મોટા ખાંડ ઉત્પાદક દેશમાં ઉત્પાદન વધે કે ઘટે તેની સીધી અસર વૈશ્વિક કિંમતો પર પડે છે. સરકાર સ્ટોક લિમિટ અને એક્સપોર્ટ ક્વોટા દ્વારા બજારને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ જરૂર કરે છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય માંગ અને પુરવઠાના મુક્ત વ્યાપારના દબાણને સંપૂર્ણપણે રોકવું શક્ય બનતું નથી.