મુંબઈ : દક્ષિણ મુંબઈના ફોર્ટ વિસ્તારના હૃદયમાં આવેલું 'હોર્નિમેન સર્કલ' મુંબઈના સૌથી જાણીતા અને ઐતિહાસિક સ્થળોમાંનું એક છે. આ નામ સાંભળવામાં થોડું વિચિત્ર લાગે છે કારણ કે આઝાદી પછી ભારતમાં મોટાભાગના અંગ્રેજોના નામવાળા સ્થળોના નામ બદલી દેવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ આ એકમાત્ર એવું સ્થળ છે જેનું નામ આઝાદી પછી એક અંગ્રેજ પત્રકારના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.

આ સ્થળનો ઇતિહાસ તપાસીએ તો, આઝાદી પહેલાં ૧૮૬૦ના દાયકામાં મુંબઈના ગવર્નર લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટનના નામ પરથી આ વિસ્તાર 'એલ્ફિન્સ્ટન સર્કલ' તરીકે ઓળખાતો હતો. પરંતુ ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ, દેશની આઝાદી માટે લડત આપનાર બ્રિટિશ પત્રકાર બેન્જામિન ગાય હોર્નિમેનના સન્માનમાં આ જગ્યાનું નામ બદલીને 'હોર્નિમેન સર્કલ' રાખવામાં આવ્યું હતું.

બી.જી. હોર્નિમેન ૧૯૦૬માં બ્રિટનથી ભારત આવ્યા હતા અને તેઓ પ્રખ્યાત દૈનિક સમાચાર પત્ર 'ધ બોમ્બે ક્રોનિકલ'ના સંપાદક બન્યા હતા, જેનું કાર્યાલય બરાબર આ જ સર્કલની સામે આવેલું હતું. બ્રિટિશ નાગરિક હોવા છતાં તેમણે બ્રિટીશ સરકારની દમનકારી નીતિઓ, જાતિવાદ અને અત્યાચારો સામે પોતાના અખબાર દ્વારા ખુલ્લેઆમ મોરચો માંડ્યો હતો અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની સંપૂર્ણ હિમાયત કરી હતી.

તેમના નિર્ભય પત્રકારત્વનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ ૧૩ એપ્રિલ, ૧૯૧૯ના રોજ બનેલો કુખ્યાત જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ હતો. જ્યારે બ્રિટીશ સરકારે આ ક્રૂરતાના સમાચાર લોકો સુધી પહોંચતા અટકાવવા માટે પ્રેસ પર સખત સેન્સરશીપ લાદી હતી, ત્યારે પણ હોર્નિમને પોતાના અખબારમાં આ હત્યાકાંડના પ્રત્યક્ષદર્શીઓના અહેવાલો અને સત્ય હકીકતો છાપીને બ્રિટિશ સરકારના કાળા કાર્યોને દુનિયા સામે ઉજાગર કર્યા હતા.

તેમના આ બહાદુર અને નિર્ભય પત્રકારત્વથી રોષે ભરાયેલી બ્રિટીશ સરકારે તેમને બળજબરીથી ઇંગ્લેન્ડ દેશનિકાલ કરી દીધા હતા. જો કે, ઇંગ્લેન્ડ ગયા પછી પણ તેમણે ભારતની આઝાદીના સમર્થનમાં લખવાનું ક્યારેય બંધ કર્યું નહીં અને ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં પોતાનું અમૂલ્ય યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.

૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયા બાદ, દેશના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં સાથ આપનાર આ મહાન પત્રકારના બલિદાનને કાયમ માટે યાદગાર બનાવવાના હેતુથી એલ્ફિન્સ્ટન સર્કલનું નામ બદલીને સત્તાવાર રીતે 'હોર્નિમેન સર્કલ' કરવામાં આવ્યું, જે આજદિન સુધી તેમના ઐતિહાસિક યોગદાનની યાદ અપાવે છે.