મધ્યપ્રદેશના ધારમાં ભોજશાલા ફરી એકવાર સમાચારમાં છે. ભોજશાલા મંદિર પરના તાજેતરના કોર્ટના નિર્ણયો મા વાગદેવીની મૂળ પ્રતિમાને ભારત પાછા લાવવાનું શરૂ કરી રહ્યા છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે વાગદેવી માતા કોણ છે, ભોજશાલા સાથે તેનું જોડાણ શું છે અને તેની પ્રાચીન પ્રતિમા લંડન કેવી રીતે પહોંચી? ઇતિહાસ, ધર્મ અને સંસ્કૃતિથી સંબંધિત આ વાર્તા લગભગ એક હજાર વર્ષ જૂની માનવામાં આવે છે.

વાઘદેવી માતા દેવી સરસ્વતીનું બીજું નામ છે. હિન્દુ ધર્મમાં, મા સરસ્વતીને જ્ઞાન, વાણી, બુદ્ધિ, સંગીત, કલા અને શિક્ષણની દેવી કહેવામાં આવે છે. 'વગદેવી' શબ્દ બે શબ્દોથી બનેલો છે - 'વક' અને 'દેવી'. અહીં 'વાક' નો અર્થ વાણી અથવા શબ્દ છે, જ્યારે 'દેવી' નો અર્થ દૈવી શક્તિ છે. આ રીતે, વાગદેવીનો અર્થ "વાણી અને જ્ઞાનની દેવી" થાય છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, મા વાગદેવી માણસને જ્ઞાન, અભિવ્યક્તિ, બુદ્ધિ અને સર્જનાત્મક શક્તિ આપે છે. આ કારણોસર, વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, કલાકારો અને વિદ્વાનો ખાસ કરીને તેમની પૂજા કરે છે. મા વાગદેવીને સરસ્વતી, શારદા, ભારતી અને વાઘિશવારી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

ઇતિહાસકારોના જણાવ્યા મુજબ, પરમાર રાજવંશના પ્રખ્યાત શાસક રાજા ભોજે 11મી સદીમાં ધારમાં એક વિશાળ શિક્ષણ કેન્દ્રની સ્થાપના કરી હતી. તેને 'સરસ્વતી સદન' અથવા ભોજશાલા કહેવામાં આવતું હતું. આ સ્થળ તે સમયે સંસ્કૃત, વેદ, ફિલસૂફી, સાહિત્ય અને વ્યાકરણના શિક્ષણનું મહાન કેન્દ્ર માનવામાં આવતું હતું. દેશભરમાંથી વિદ્વાનો અહીં અભ્યાસ કરવા માટે આવ્યા હતા. આ ભોજશાલા પરિસરમાં રાજા ભોજે મા વાગદેવીની ખૂબ જ સુંદર પ્રતિમા સ્થાપિત કરી હતી. એવું માનવામાં આવે છે કે દેવી સરસ્વતીની પૂજા કરવામાં આવી હતી અને વિદ્યા સાધના નિયમિતપણે રાખવામાં આવી હતી

મા વાગદેવીની આ પ્રાચીન પ્રતિમા સફેદ આરસપહાણથી બનેલી છે. તેની ઊંચાઈ લગભગ 4 ફૂટ હોવાનું કહેવાય છે અને વજન લગભગ 250 કિલો છે. પ્રતિમા અત્યંત સુંદર કોતરવામાં આવી છે, જે સમયની આશ્ચર્યજનક કલા શૈલી દર્શાવે છે. આ સિવાય મૂર્તિ પર સંસ્કૃત ભાષામાં શિલાલેખ પણ લખવામાં આવે છે. મૂર્તિમાં, મા વાઘદેવીનું સ્વરૂપ શાંત અને દિવ્ય દેખાય છે. તેમને સફેદ કપડાં પહેરીને કમળ પર બેઠક સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે જ્ઞાન અને શુદ્ધતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

ઇતિહાસ મુજબ, વર્ષ 1305 માં, અલાઉદ્દીન ખિલજીએ ધાર પર હુમલો કર્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન શાળાના મોટા ભાગને નુકસાન થયું હતું. ૧૫મી સદી દરમિયાન ત્યાં એક મસ્જિદ બનાવવામાં આવી હતી. એવું માનવામાં આવે છે કે મંદિરના ઘણા સ્તંભો અને પથ્થરોનો ઉપયોગ સમાન બાંધકામમાં કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમય દરમિયાન, મા વાગદેવીની મૂળ પ્રતિમા કાં તો કાટમાળ હેઠળ છુપાયેલ અથવા દફનાવવામાં આવી હતી.

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન, 1875 માં ભોજશાલા પરિસરમાં ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું. માતા વાગદેવીની આ દુર્લભ પ્રતિમા ખોદકામ દરમિયાન કાટમાળમાંથી બહાર આવી હતી. આ પછી, 1880 માં, બ્રિટીશ અધિકારી મેજર કિન્કેડ તેમની સાથે આ પ્રતિમાને ઈંગ્લેન્ડ લઈ ગયા. ત્યારથી આ પ્રતિમાને લંડનના બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવી છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે આ પ્રતિમા છેલ્લા 100 વર્ષથી વધુ સમયથી ત્યાં સચવાઈ છે.

1961 માં, જાણીતા ભારતીય પુરાતત્વવિદ્ ડો. વિષ્ણુ શ્રીધર વકંકર લંડન પહોંચ્યા હતા. તેમણે બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં રાખેલી પ્રતિમાનો અભ્યાસ કર્યો અને પુષ્ટિ કરી કે તે ધાર ભોજશાળાની મૂળ વાગદેવી પ્રતિમા છે. હાલમાં, આ મૂર્તિની પ્રતિકૃતિ ધારના ભોજશાળામાં સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જ્યાં પૂજા કરવામાં આવે છે.

જેતરમાં જ કોર્ટે ભોજશાલાને હિન્દુ ધર્મની ધાર્મિક જગ્યા ગણાવી છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે મા વાગદેવીની પ્રતિમાને ભારત પરત લાવવામાં આવશે. ઘણા હિન્દુ સંગઠનો અને સામાજિક સંગઠનો આ ઐતિહાસિક પ્રતિમાની 'ઘર વેપ્સી'ની માંગ કરી રહ્યા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ભારત સરકાર આગામી સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આ મુદ્દો ઉઠાવી શકે છે.

‘મા સરસ્વતી’ માત્ર વસંત પંચમી પર જ પૂજા કરે છે. આ દિવસે વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને કલાકારો માતાને જ્ઞાન અને બુદ્ધિના આશીર્વાદ માટે પૂછે છે. ભોજશાળામાં, વસંત પંચમીના પ્રસંગે વિશેષ પૂજાને વિશેષ પૂજાનું મહત્વ માનવામાં આવે છે. આ મંત્રને મા વાગદેવીની પૂજામાં વિશેષ મહત્વ માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આદર, જ્ઞાન, વાણી અને બુદ્ધિ સાથે આ મંત્રનો જાપ કરીને પ્રાપ્ત થાય છે.