નવી દિલ્હી :જો તમે આજે કોઈ જ્વેલરી શોરૂમની બહાર ભીડ જુઓ છો અથવા સોનાના વધતા ભાવો વિશે સમાચાર વાંચો છો, તો તમને એ જાણીને નવાઈ લાગશે કે એક સમય હતો જ્યારે ભારત સોનું ખરીદતું ન હતું, પરંતુ વિશ્વ ભારતને સોનામાં ચૂકવણી કરતું હતું. આજે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા સોનાના આયાતકારોમાંનો એક છે. દર વર્ષે વિદેશથી અબજો ડોલરનું સોનું ખરીદવામાં આવે છે. પરંતુ લગભગ 2,000 વર્ષ પહેલાં, પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે વિપરીત હતી. તે સમયે, વિશ્વનું સોનું ભારતમાં વહેતું હતું, અને તેથી જ ભારતને "સોને કી ચીડિયા " કહેવામાં આવતું હતું. 

રસપ્રદ વાત એ છે કે, જ્યારે સરકાર આજે વધતી જતી સોનાની આયાત અંગે ચિંતિત છે, ત્યારે લગભગ 2,000 વર્ષ પહેલાં, રોમના લોકો તેમના સોનાને સતત ભારતમાં વહેતા રહેવાથી ચિંતિત હતા.

  તાજેતરમાં, વડા પ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ લોકોને સોનાની ખરીદી એક વર્ષ માટે મુલતવી રાખવાની અપીલ કરી હતી. આ અપીલનો અર્થ એ નથી કે સરકાર સોનાની વિરુદ્ધ છે અથવા લોકોને રોકાણ કરવાથી નિરાશ કરવા માંગે છે. ખરી ચિંતા એ છે કે સોનું ખરીદવા માટે દેશમાંથી બહાર જઈ રહેલા પૈસા.

   ભારત તેની મોટાભાગની સોનાની જરૂરિયાતો વિદેશથી ખરીદે છે. જ્યારે સોનાની આયાત વધે છે, ત્યારે દેશમાંથી વધુ વિદેશી ચલણ બહાર જાય છે. જો તે જ સમયે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પણ વધે છે, તો દબાણ વધુ વધે છે, કારણ કે તેલની પણ મોટા પાયે આયાત કરવામાં આવે છે

   અને આ ખર્ચ સરકાર માટે ચિંતાનું સૌથી મોટું કારણ છે. પરંતુ ઇતિહાસમાં એક સમય એવો હતો જ્યારે આ ચિંતા ફક્ત ભારતની જ નહીં, પરંતુ વિશ્વની હતી.

લગભગ 2000 વર્ષ પહેલાં, રોમન ઇતિહાસકાર પ્લિની ધ એલ્ડરે એક ફરિયાદ નોંધાવી હતી જેની આજે પણ ચર્ચા થાય છે. તેમના પુસ્તક નેચરલિસ હિસ્ટોરિયામાં, તેમણે લખ્યું હતું કે ભારત દર વર્ષે રોમમાંથી આશરે 50 મિલિયન સેસ્ટરસેસ મૂલ્યનું સોનું ચોરી કરતું હતું. તે સમયમાં આ રકમ ખૂબ મોટી માનવામાં આવતી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે, રોમન સૈનિકોને વાર્ષિક 900 થી 1200 સેસ્ટરસેસનો પગાર મળતો હતો. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ભારત દર વર્ષે જેટલું સોનું મેળવી રહ્યું હતું તે હજારો સૈનિકોના વાર્ષિક પગાર જેટલું હતું.

પ્લિની માનતા હતા કે ભારત સાથેના વેપારથી રોમની સંપત્તિ ઘટી રહી હતી. આ જ કારણ છે કે તેમણે ભારતને સોનાનો વિશ્વનો સૌથી મોટો "સિંક" ગણાવ્યો, જેનો અર્થ એ છે કે એવી જગ્યા જ્યાં વિશ્વનું સોનું જમા કરવામાં આવ્યું હતું.

જ્યારે ભારત આજે સોનું ખરીદે છે, ત્યારે તે સમયે ભારત સોનું ખરીદતું ન હતું. ભારત વિશ્વને માલ વેચી રહ્યું હતું અને ચૂકવણી તરીકે સોનું મેળવી રહ્યું હતું. ભારતમાં જે સોનું આવતું હતું તે વેપારનું પરિણામ હતું. તે સમયે, ભારતીય મસાલા, કાપડ, મોતી, રત્નો અને અન્ય વૈભવી વસ્તુઓની વિશ્વભરમાં ખૂબ માંગ હતી. રોમ સહિત ઘણી સંસ્કૃતિઓ પાસે ભારત જેટલી કિંમતી વસ્તુઓ વેચવા માટે નહોતી. પરિણામે, તેમને સોના અને ચાંદીમાં ચૂકવણી કરવી પડતી હતી.

દક્ષિણ ભારતનું સંગમ સાહિત્ય તે સમયગાળા દરમિયાન દરિયાઈ વેપારનો રસપ્રદ અહેવાલ આપે છે. તે સોનું વહન કરતા અને મરી લઈને પાછા ફરતા જહાજોનું વર્ણન કરે છે.

તે સમયે મરીને "કાળું સોનું" તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. યુરોપમાં ભારતીય મસાલાઓની માંગ એટલી બધી હતી કે વેપારીઓ તેને મેળવવા માટે મોટી રકમનો સોનું ખર્ચ કરવા તૈયાર હતા. ભારત ફક્ત મસાલા વેચતું જ નહોતું, પરંતુ વિશ્વની જરૂરિયાતો પણ પૂરી કરતું હતું.

મૌર્ય સામ્રાજ્ય દરમિયાન, ભારતનો વેપાર ખૂબ જ સંગઠિત હતો. ભારત મોતી, રત્નો, સુતરાઉ કાપડ, હાથીદાંત અને શેલ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરતું હતું. બાદમાં, ભારતે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સ્ટીલનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું, જેની વિશ્વભરમાં માંગ હતી. સાતવાહન સમયગાળા દરમિયાન, ભારત અને રોમન સામ્રાજ્ય વચ્ચેનો વેપાર ચરમસીમાએ પહોંચ્યો. ભારતે મસાલા, અત્તર, ઘરેણાં, મોતી, કાપડ, ચંદન અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સ્ટીલની નિકાસ કરી. બદલામાં, સોનું અને ચાંદી ભારતમાં આવ્યા.

ગુપ્ત સમયગાળા દરમિયાન, કાપડ, ધાતુશાસ્ત્ર, મોતી અને હાથીદાંત ઉદ્યોગો નવી ઊંચાઈએ પહોંચ્યા. ત્યારબાદ, ચોલ સામ્રાજ્યએ દરિયાઈ વેપારને પુનર્જીવિત કર્યો. દરિયાઈ વેપારને સુરક્ષિત રાખવા માટે નવા બંદરો, વેરહાઉસ, જહાજ સમારકામ કેન્દ્રો અને મજબૂત નૌકાદળ વિકસાવવામાં આવ્યું. ભારતીય વેપારીઓએ દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં તેમનો વેપાર વિસ્તાર્યો.

ભારત પાસે વિશ્વની સૌથી મોટી સોનાની ખાણો નહોતી, છતાં તે "સોનેરી પક્ષી" તરીકે જાણીતું બન્યું. કારણ સ્પષ્ટ હતું: વિશ્વ ભારત પાસેથી વધુ ખરીદી રહ્યું હતું, જ્યારે ભારત ઓછું ખરીદી રહ્યું હતું. આ ખાધ ભરવા માટે, વિશ્વને સોનું પૂરું પાડવું પડ્યું. ધીમે ધીમે ભારતમાં સોનું એકઠું થયું, અને ભારતની સમૃદ્ધિની વાર્તાઓ સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાઈ ગઈ.

આજે, ભારત સોનું કમાઈ રહ્યું નથી, પરંતુ તેને ખરીદી રહ્યું છે. પહેલાં, સોનું વેપાર માટે એક પુરસ્કાર હતું. આજે, સોનું આયાતનો ખર્ચ છે. પહેલાં, વિશ્વ ભારતને સોનું પૂરું પાડતું હતું. આજે, ભારત વિશ્વને ડોલર ચૂકવીને સોનું ખરીદે છે.

અને આ જ કારણ છે કે જ્યારે સોનાની આયાત ઝડપથી વધે છે, ત્યારે સરકારની ચિંતા પણ વધે છે. હકીકતમાં, સરકાર ઇચ્છે છે કે ભારત વધુ નિકાસ કરે, વેપાર વધારે અને વિશ્વ બજારોમાં તેનો હિસ્સો મજબૂત કરે. કારણ કે ઇતિહાસ સ્પષ્ટપણે એક વાત કહે છે...જ્યારે ભારત વેપારમાં શક્તિશાળી હતું, ત્યારે વિશ્વ ભારતને સોનામાં ચૂકવણી કરતું હતું. અને કદાચ આ ૨૦૦૦ વર્ષ જૂની વાર્તા આજના ભારત માટે સૌથી મોટો પાઠ પણ છે.