રાજકોટ: ભારતની કૃષિ વ્યવસ્થા અને કરોડો લોકોના ખોરાક એવા ‘ચોખા’ પર આબોહવા પરિવર્તનનો મોટો પ્રહાર થવાની શક્યતા છે. ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન (FAO) અને વર્લ્ડ મેટિઓરોલોજિકલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WMO) દ્વારા જાહેર કરાયેલા એક સંયુક્ત અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે, ભારે ગરમીના કારણે ભારત-ગંગાના મેદાનોમાં શ્રમ ઉત્પાદકતામાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે.

ખેતમજૂરોની સુરક્ષા પર જોખમ

અહેવાલ મુજબ, આ સદીના અંત સુધીમાં ઉચ્ચ ઉત્સર્જનની સ્થિતિમાં ખેતમજૂરોની શારીરિક કાર્યક્ષમતા ૪૦% થી પણ નીચે જઈ શકે છે. ભારતમાં ચોખાની ખેતી હજુ પણ મોટાભાગે પરંપરાગત રીતે થાય છે જેમાં લાખો મજૂરો સીધા તડકામાં કામ કરે છે. ‘ભીના-બલ્બ’ (Wet-bulb) તાપમાનમાં વધારો થવાને કારણે મજૂરો માટે ખેતરમાં કામ કરવું જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

ચોખાના ઉત્પાદન પર અસર

ભારત પોતાની ૭૦% કેલરીની જરૂરિયાત ચોખા દ્વારા પૂરી કરે છે. જો ગરમીના કારણે ચોમાસામાં વિક્ષેપ પડે અથવા તાપમાન મર્યાદા વટાવી જાય, તો ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે. અગાઉ ૨૦૦૨ માં ઓછો વરસાદ અને ગરમીના કારણે ભારતને અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું હતું. તાજેતરમાં ૨૦૨૨ ના માર્ચ-એપ્રિલની ગરમીએ પણ ઘઉંના ઉત્પાદનમાં ૩૪% સુધીનો ઘટાડો નોધાવ્યો હતો, જે ભવિષ્યના જોખમોનો પુરાવો છે.

બચાવ માટેના ઉપાયો

વૈજ્ઞાનિકોએ આ સંકટ સામે લડવા માટે કેટલીક વ્યૂહરચનાઓ સૂચવી છે, જેમાં:

·         ગરમી સહન કરી શકે તેવી આનુવંશિક રીતે પ્રતિરોધક પાક જાતોનું સંવર્ધન.

·         વાવણી અને વાવેતરના સમયમાં ફેરફાર કરવો.

·         સિંચાઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી સ્થાનિક તાપમાનમાં ઠંડક જાળવવી.

·         વહેલી સવારે અથવા ઠંડા કલાકોમાં કામ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવવી.

નિષ્ણાતોનું મંતવ્ય

WMO ના સેક્રેટરી-જનરલ સેલેસ્ટે સાઉલોએ જણાવ્યું હતું કે, ભારે ગરમી માત્ર આબોહવા સંકટ નથી, પરંતુ તે કૃષિ પ્રણાલીની નબળાઈઓને અનેકગણી વધારી દેતું પરિબળ છે. આ સંજોગોમાં ભારતે નવી કૃષિ નીતિઓ અને ટેકનોલોજી દ્વારા અનુકૂલન સાધવું અનિવાર્ય બન્યું છે.

ભારતના કરોડો ખેડૂતો અને મજૂરો માટે આ એક કસોટીનો સમય છે. આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ દ્વારા આપણે ગરમીના આ પડકારને હરાવી શકીશું.