ગોવિંદઘાટ, તા.25: હિમાલયની ગોદમાં આવેલી વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'ફૂલોની ખીણ' (Valley of Flowers) એક સમયે વિનાશના આરે ઉભી હતી, પરંતુ ઉત્તરાખંડના સ્થાનિક રહેવાસીઓની દ્રઢ ઈચ્છાશક્તિએ તેને નવું જીવન આપ્યું છે. વર્ષ 1980 થી 2002 દરમિયાન હેમકુંડ સાહિબ અને ખીણની મુલાકાત લેતા લાખો પ્રવાસીઓ દ્વારા ફેલાવવામાં આવેલા 123 ટન પ્લાસ્ટિક અને બિન-જૈવ-વિઘટનક્ષમ કચરાથી આ સંવેદનશીલ ઈકોસિસ્ટમ ગંભીર જોખમમાં મુકાઈ હતી. ત્યારે સ્થાનિક ગ્રામજનોએ જે સામૂહિક સફાઈ અભિયાન છેડ્યું, તે આજે વિશ્વભરના પર્યાવરણ પ્રેમીઓ માટે એક પાઠ બની ગયું છે.
આ પરિવર્તનની શરૂઆત વર્ષ 2002માં થઈ, જ્યારે ઉત્તરાખંડ વન વિભાગે સ્થાનિક લોકો, ગુરુદ્વારા મેનેજમેન્ટ અને વિવિધ સંગઠનોને એક મંચ પર લાવી 'ઇકો ડેવલપમેન્ટ કમિટી' (EDC)ની રચના કરી. આ કમિટીએ માત્ર ત્રણ વર્ષમાં અંદાજે 4.68 મિલિયન રૂપિયા એકત્રિત કરીને દાયકાઓ જૂના કચરાના ઢગલા સાફ કરવાનું બીડું ઝડપ્યું હતું. દરરોજ ખચ્ચરો દ્વારા કિલોમીટરો સુધી કચરો નીચે લાવીને રિસાયક્લિંગ માટે મોકલવાની આ કામગીરી અત્યંત પડકારજનક હતી, છતાં સમુદાયે હિંમત હારી નહીં.
આ અભિયાનનું સૌથી પ્રભાવશાળી પાસું ગેરકાયદેસર અતિક્રમણ સામેની લડાઈ હતી. જ્યાં એક સમયે આશરે 400 જેટલી ગેરકાયદેસર દુકાનો અને બાંધકામો હતા, ત્યાં સ્થાનિક લોકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે તેને હટાવીને માત્ર 76 માળખાં બાકી રાખ્યા. આ સાહસિક નિર્ણયે ખીણની પર્યાવરણીય સ્થિતિને ફરીથી પાટા પર લાવી દીધી. આ સફાઈ અભિયાનની સફળતા એટલી પ્રભાવશાળી રહી કે જુલાઈ 2005માં યુનેસ્કો દ્વારા ફૂલોની ખીણ અને નંદા દેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને 'વર્લ્ડ નેચરલ હેરિટેજ સાઇટ' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા.
આજના સમયમાં, જ્યારે પહાડી વિસ્તારોમાં પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ એક વિકરાળ સમસ્યા બની રહ્યું છે, ત્યારે ઉત્તરાખંડના લોકોનું આ 'સમુદાય મોડેલ' સાબિત કરે છે કે જો સ્થાનિક જનતા ઈચ્છે, તો કોઈપણ કઠિન પરિસ્થિતિને સુધારી શકાય છે. સરકારે પણ આ સફળ મોડેલને ધ્યાનમાં રાખીને શ્રીનગરમાં પ્લાસ્ટિક ડેન્સિફિકેશન પ્લાન્ટ સ્થાપિત કર્યો છે. પ્રકૃતિને બચાવવાનો આ મંત્ર આજે હિમાલયના અન્ય વિસ્તારો માટે પણ આશાનું કિરણ બની ગયો છે.