નવી દિલ્‍હી, તા.૧૭: દેશમાં UPIના માધ્‍યમથી દરરોજ રેકોર્ડબ્રેક વ્‍યવહારો થઈ રહ્યા છે ત્‍યારે તાજેતરમાં સરકાર અને સંસદીય સમિતિના અહેવાલે એક મોટો ખુલાસો કર્યો છે. સરકારે રૂપિયા ૨,૦૦૦ થી વધુના વેપારી વ્‍યવહારો પર ૦.૪ ટકા એમડીઆર લાદવાના લીધેલા નિર્ણય પાછળ માત્ર કર ઉઘરાવવાનો હેતુ નથી, પરંતુ આ ડિજિટલ ક્રાંતિને લાંબા ગાળે આર્થિક રીતે ટકાઉ બનાવવાની એક છૂપી વ્‍યૂહરચના છે. નાણાકીય બાબતોની સંસદીય સ્‍થાયી સમિતિના ૩૨મા અહેવાલમાં સ્‍પષ્ટ કરવામાં આવ્‍યું છે કે નજીકના ભવિષ્‍યમાં યુપીઆઈ નેટવર્ક સાથે દર મહિને ૧૫,૦૦૦ કરોડ વ્‍યવહારો અને ૬૦૦ મિલિયન નવા વપરાશકર્તાઓ જોડાવા જઈ રહ્યા છે, જેના કારણે બેંકો અને પેમેન્‍ટ ઓપરેટર્સ પર સર્વર, સુરક્ષા અને માળખાકીય જાળવણીનો મોટો આર્થિક બોજ વધી રહ્યો છે.

સમિતિના અહેવાલ મુજબ, યુપીઆઈ સંપૂર્ણપણે મફત દેખાઈ રહ્યું છે પરંતુ તેનું સંચાલન કરવું અત્‍યંત ખર્ચાળ સાબિત થઈ રહ્યું છે. સરકાર બેંકો અને ચુકવણી કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવતા વાસ્‍તવિક ખર્ચના માત્ર ૧૧ ટકા જ સબસિડી કે પ્રોત્‍સાહન તરીકે પૂરા પાડે છે, એટલે કે ખર્ચ થતા દર ૧૦૦ રૂપિયામાંથી ૮૯ રૂપિયાનો બોજ બેંકોએ જાતે ઉઠાવવો પડે છે. શૂન્‍ય-એમડીઆર પદ્ધતિ લાંબા ગાળે બેંકો માટે નાણાકીય રીતે અસમર્થ બની રહી છે. આ ગંભીર અસંતુલનને દૂર કરવા અને માળખાકીય ભંડોળનો અભાવ સર્જાય નહીં તે માટે નાણા મંત્રાલય એક એવું સ્‍વ-નિર્ભર આવક મોડેલ વિકસાવી રહ્યું છે, જે સરકારી તિજોરી પર વારંવાર બોજ નાખ્‍યા વિના આ ડિજિટલ માળખાને મજબૂત રાખે.

વર્તમાન આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો જુલાઈ ૨૦૨૬ માં એકલા જ અંદાજે ૨,૩૬૬ કરોડ યુપીઆઈ વ્‍યવહારો નોંધાયા હતા, જેનું કુલ મૂલ્‍ય રૂપિયા ૨૯.૮૮ લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્‍યું છે. સામાન્‍ય માણસના રોજિંદા જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ બની ગયેલા આ નેટવર્કને અવિરત ચાલુ રાખવા માટે સરકારે એક સંતુલિત અભિગમ અપનાવ્‍યો છે. સામાન્‍ય અને નાના ગ્રાહકોને રૂપિયા ૨,૦ સુધીના વ્‍યવહારો પર સંપૂર્ણ રાહત આપવામાં આવી છે, જ્‍યારે મોટા અને વેપારી વ્‍યવહારો પર નજીવો ચાર્જ લાદીને બેંકોને ટેકો પૂરો પાડવામાં આવી રહ્યો છે. આ રણનીતિનો મુખ્‍ય ઉદ્દેશ્‍ય ડિજિટલ પેમેન્‍ટની ગતિને અટકાવ્‍યા વગર તેને ભવિષ્‍ય માટે આત્‍મનિર્ભર અને અત્‍યંત સુરક્ષિત બનાવવાનો છે.