નવી દિલ્હી: અંતરિક્ષમાં ભારતની શક્તિનું પ્રતીક ગણાતા ચંદ્રયાન-2 અને આગામી નિસાર (NISAR) મિશન પર તાજેતરમાં ‘યમરાજ’ જેવું જોખમ તોળાયું હતું. અવકાશમાં વધતા જતા ટ્રાફિક અને સેટેલાઇટ્સના કાટમાળને કારણે ભારતીય ઉપગ્રહો અબજોના નુકસાનના આરે હતા. જોકે, ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) ની સતર્કતા અને વૈજ્ઞાનિકોની ચપળતાને કારણે છેલ્લી ક્ષણે આ મોટી આફત ટળી ગઈ છે. ISRO ના તાજેતરના અહેવાલમાં આ ચોંકાવનારા ખુલાસા કરવામાં આવ્યા છે.
ચંદ્રયાન-2 અને નાસાના ઓર્બિટર વચ્ચે ટક્કરનો ખતરો
સૌથી વધુ હૃદયના ધબકારા વધારનારી ઘટના ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં બની હતી. ISRO ના અહેવાલ મુજબ, ભારતનું ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટર નાસાના 'લુનર રિકોનિસન્સ ઓર્બિટર' (LRO) ની અત્યંત નજીક આવી ગયું હતું. ૧ જાન્યુઆરી અને ૨૪ જુલાઈ, ૨૦૨૫ ના રોજ આ બંને વચ્ચે ટક્કર થવાની પૂરેપૂરી સંભાવના હતી. જોકે, ISRO એ સમયસૂચકતા વાપરીને બે વાર ચંદ્રયાન-2 ની ભ્રમણકક્ષા બદલી (Collision Avoidance Maneuver) અને આ અબજો રૂપિયાનું મિશન સુરક્ષિત રાખ્યું.
નિસાર (NISAR) પણ જોખમમાં
ભારત અને અમેરિકાના સંયુક્ત સાહસ એવા NISAR ઉપગ્રહ માટે પણ નાસાએ ગંભીર ચેતવણી જારી કરી હતી. પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષામાં કાટમાળનું પ્રમાણ એટલું વધી ગયું છે કે કોઈપણ ક્ષણે ટક્કર થઈ શકે તેમ હતી. ISRO ને યુએસ સ્પેસ કમાન્ડ તરફથી અંદાજે ૧,૫૦,૦૦૦ જેટલી ચેતવણીઓ મળી હતી, જેમાંથી ૧૮ કિસ્સાઓમાં સ્થિતિ એટલી ગંભીર હતી કે સેટેલાઇટ્સના રસ્તા તાત્કાલિક બદલવા પડ્યા હતા.
ISRO ની 'સ્પેસ ક્લીનિંગ' વ્યૂહરચના
ISRO માત્ર પોતાના ઉપગ્રહોને બચાવી જ નથી રહ્યું, પરંતુ અવકાશને સ્વચ્છ રાખવામાં પણ જવાબદાર ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. તાજેતરમાં જ આયુષ્ય પૂર્ણ કરી ચૂકેલા IRNSS-1D ઉપગ્રહને સુરક્ષિત રીતે ‘ગ્રેવયાર્ડ ઓર્બિટ’ (કબ્રસ્તાન ભ્રમણકક્ષા) માં મોકલવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, ૨૦૨૫ ના અંત સુધીમાં ૧૨ જેટલા જૂના ભારતીય અવકાશી પદાર્થો પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પાછા ફરીને નાશ પામશે, જેથી અવકાશમાં કાટમાળ ઓછો થાય.
નાસા અને ઈસરોનું અદભૂત સંકલન
અવકાશના આ ખતરનાક ટ્રાફિકને મેનેજ કરવા માટે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેનું સંકલન સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થયું છે. નાસાએ ઈસરોને ખાનગી કંપનીઓ સાથે વાતચીત કરવામાં મદદ કરી, જેથી દરેક સેટેલાઇટનું ચોક્કસ લોકેશન જાણી શકાયું. આ સંકલન વગર કદાચ આજે ભારત અને અમેરિકાના અનેક મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સ કાટમાળમાં ફેરવાઈ ગયા હોત.
ઈસરોની આ સફળતા દર્શાવે છે કે ભારત માત્ર ઉપગ્રહો લોન્ચ કરવામાં જ નહીં, પણ અંતરિક્ષની અટપટી ગલીઓમાં તેને સુરક્ષિત રાખવામાં પણ વિશ્વગુરુ બની રહ્યું છે.
વૈજ્ઞાનિકોનો મત: "અંતરિક્ષમાં વધતો કાટમાળ એ ભવિષ્યનો સૌથી મોટો પડકાર છે, પણ અમારી સતર્કતા ભારતની દરેક સ્પેસ એસેટને સુરક્ષિત રાખવા સજ્જ છે."