નવી દિલ્હી : વિશ્વભરમાં અને ખાસ કરીને ભારતમાં લોકપ્રિય બનેલી મેસેજિંગ એપ ટેલિગ્રામ (Telegram) ની મુશ્કેલીઓમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે. ભારત સરકારના આંતરિક તપાસ અહેવાલમાં બહાર આવ્યું છે કે, ટેલિગ્રામ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ બાળ જાતીય શોષણ સામગ્રીના પ્રસાર, સંગઠિત સાયબર ગુનાઓ અને અબજો રૂપિયાની નાણાકીય છેતરપિંડીના કૌભાંડો આચરવા માટે વ્યાપકપણે થઈ રહ્યો છે. ન્યૂઝ એજન્સી રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના ‘ભારતીય સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર’ (I4C) દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ૩૫ પાનાના અત્યંત ગુપ્ત રિપોર્ટમાં આ ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી છે. આ અહેવાલ સરકારે ટેલિગ્રામ પર લાદવામાં આવેલા એક સપ્તાહ લાંબા પ્રતિબંધના બચાવમાં કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યો હતો. ઉલ્લેખનીય છે કે, પ્રતિષ્ઠિત NEET પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્રો આ પ્લેટફોર્મ પર લીક થવાના ગંભીર આરોપો બાદ આ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.

કાનૂની વિવાદો અને સરકારના કડક વલણ બાદ મંગળવારે ટેલિગ્રામ પરથી પ્રતિબંધ હટાવી લેવામાં આવ્યો છે, પરંતુ કંપનીને મોટો ઝટકો આપતા સરકારે આગામી ૩૦ જૂન સુધી પ્લેટફોર્મના 'મેસેજ-સંપાદન' (Message Editing) ફીચર પર સંપૂર્ણ રોક લગાવી દીધી છે. સરકારી એજન્સીઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે, ટેલિગ્રામનું ગોપનીયતા માળખું વોટ્સએપ જેવા સામાન્ય પ્લેટફોર્મ કરતા સાવ અલગ છે. અહીં યુઝર્સ પોતાના ફોન નંબર જાહેર કર્યા વિના જ મોટી જાહેર ચેનલો અને બંધ જૂથો (Closed Groups) બનાવી શકે છે, જેના કારણે ગુનેગારોને ટ્રેસ કરવા કે તેમની ઓળખ કરવી સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન બની જાય છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ૧૫ કરોડથી વધુ સક્રિય યુઝર્સ સાથે ભારત ટેલિગ્રામનું સૌથી મોટું બજાર છે.

બોલિવૂડ ફિલ્મ ‘ધુરંધર’ ની પાઇરેસી અને નોકરીના નામે કૌભાંડ

સરકારી દસ્તાવેજોમાં પુરાવા તરીકે ટેલિગ્રામ ગ્રૂપ્સના એવા સ્ક્રીનશોટ સામેલ કરાયા છે, જેમાં કથિત રીતે નકલી નોકરીની જાહેરાતો, ઓનલાઈન બ્લેકમેલિંગ અને બોલિવૂડની સુપરહિટ ફિલ્મ ‘ધુરંધર’ ની પાઇરેટેડ નકલો ધૂમ વેચાઈ રહી હતી. સરકારી આંકડા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૩ થી અત્યાર સુધીમાં ટેલિગ્રામ સાથે જોડાયેલી આશરે ૬,૮૮,૦૦૦ જેટલી સાયબર છેતરપિંડીની ફરિયાદો નોંધાઈ છે, જેના કારણે ભારતીય નાગરિકોએ અંદાજે $૭૫૦ મિલિયન (આશરે ₹૬,૨૦૦ કરોડ રૂપિયા) ગુમાવ્યા હોવાનો અંદાજ છે. આ ઉપરાંત, ચાલુ વર્ષે જાન્યુઆરીથી મે મહિનાની વચ્ચે જ મહિલા ઉત્પીડન અને ચાઇલ્ડ પોર્નોગ્રાફી સંબંધિત ૧,૫૫૬ થી વધુ ફરિયાદો સત્તાવાર રીતે નોંધવામાં આવી છે, જેના પર એજન્સીઓ સક્રિયપણે નજર રાખી રહી છે.

વૈશ્વિક સ્તરે પણ ટેલિગ્રામ સામે તપાસનો ગાળિયો કસાયો

ટેલિગ્રામ માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે પણ તપાસના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાયું છે:

·         ફ્રાન્સ અને બ્રિટન: વર્ષ ૨૦૨૪ માં ફ્રેન્ચ સત્તાવાળાઓએ પ્લેટફોર્મ દ્વારા થતી સંગઠિત ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓની તપાસ શરૂ કરી હતી, જ્યારે બ્રિટને પણ બાળ શોષણ સામગ્રીના પ્રસાર મામલે તપાસ તેજ કરી છે.

·         દક્ષિણ કોરિયા: અહીં મહિલાઓને ટાર્ગેટ કરતી જાતીય રીતે અશ્લીલ અને આપત્તિજનક ડીપફેક (Deepfake) તસવીરો-વીડિયોના વાયરલ થવા બદલ ટેલિગ્રામ તીવ્ર તપાસ હેઠળ છે.

·         સ્પેન: કોપીરાઈટના નિયમોના ભંગ બદલ સ્પેને અગાઉ પ્લેટફોર્મની એક્સેસ થોડા સમય માટે સ્થગિત કરી દીધી હતી.

જોકે, આ તમામ આક્ષેપોને નકારી કાઢતા ટેલિગ્રામે કોર્ટમાં દલીલ કરી છે કે, તેમના આંતરિક મૂલ્યાંકન મુજબ ગેરકાયદેસર સામગ્રી માત્ર ૦.૧ ટકાથી પણ ઓછી છે અને વર્ષ ૨૦૧૮ થી એડવાન્સ ડિટેક્શન અલ્ગોરિધમ્સ દ્વારા આવી સામગ્રીને પ્લેટફોર્મ પરથી વર્ચ્યુઅલી નાબૂદ કરી દેવામાં આવી છે. તેમ છતાં, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને નાગરિકોના હિતમાં ભારત સરકાર હાલ આ ચેનલોનું સખત મોનિટરિંગ કરી રહી છે.