નવી દિલ્હી : ભારતમાં શાળાઓમાં વિદ્યાર્થિનીઓ માટે શૌચાલયની સુવિધાઓ, માસિક ધર્મ સંબંધી સ્વચ્છતા (મેન્સ્ટ્રુઅલ હાઇજીન) અને કચરાના સુરક્ષિત નિકાલની વ્યવસ્થાઓને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યંત કડક રૂખ અપનાવ્યો છે. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની બેન્ચે 'જયા ઠાકુર વિરુદ્ધ ભારત સરકાર' કેસની સુનાવણી દરમિયાન વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા પાલન અહેવાલો પર తీవ్ర અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો છે. કોર્ટે ટકોર કરી હતી કે કેટલાક પ્રતિભાવો માત્ર ઔપચારિકતા અને વિચાર-વિમર્શ વિનાના લાગે છે, કારણ કે કાગળ પર દેખાડાતા આંકડા અને જમીન પરની હકીકત વચ્ચે મોટો ફરક છે.

કોર્ટે અગાઉના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે માસિક સ્વાસ્થ્યનો અધિકાર એ બંધારણની કલમ ૨૧ હેઠળના 'જીવનના અધિકાર'નો જ અવિભાજ્ય ભાગ છે. જો કે, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા આંકડા અને કેટલાક રાજ્યો (જેમ કે આસામ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, બિહાર વગેરે) દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતીમાં ભારે વિસંગતતાઓ જોવા મળી હતી. શાળાઓની કુલ સંખ્યા સામે વિશેષ જરૂરિયાતો (દિવ્યાંગ બાળકો) ધરાવતા બાળકો માટેના શૌચાલયો, હાથ ધોવાની સુવિધાઓ તેમજ સેનિટરી નેપકિન વેન્ડિંગ મશીનોના આંકડા મેળ ખાતા ન હતા. આ બાબતની ગંભીર નોંધ લેતા કોર્ટે હવે આદેશ આપ્યો છે કે આગામી અહેવાલોમાં માત્ર થઈ ગયેલા કામો દર્શાવવાને બદલે હજુ શું ખામીઓ કે અછત બાકી છે તેની સ્પષ્ટ વિગતો આપવી પડશે.

વાસ્તવિકતા ચકાસવા માટે શિક્ષકોની ટીમો દ્વારા ઓચિંતી તપાસ

જમીન પરની સાચી પરિસ્થિતિ જાણવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે હવે નવો જ દ્વષ્ટિકોણ અપનાવ્યો છે. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે દરેક જિલ્લાના જિલ્લા શિક્ષણ અધિકારીઓએ (DEOs) પોતાના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળની તમામ શાળાઓમાં ઓચિંતી તપાસ (સરપ્રાઈઝ ઇન્સ્પેક્શન) કરવા માટે શિક્ષકોની વિશેષ ટીમો બનાવવી પડશે. આ ટીમો શાળાઓમાં જઈને વિદ્યાર્થિનીઓ પાસેથી અનામી પ્રતિસાદ (ફીડબેક) મેળવશે અને શૌચાલય તથા સ્વચ્છતાની વાસ્તવિક ગુણવત્તા ચકાસશે.

આ સાથે જ પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય તે માટે કોર્ટે મોટો ફેરફાર કરતા શાળાઓમાં હવેથી ઓક્સો-બાયોડિગ્રેડેબલ નેપકિન્સને બદલે ISO 17088 અને IS 5405 ધોરણો મુજબના સંપૂર્ણ સુરક્ષિત બાયોડિગ્રેડેબલ, બાયોકોમ્પેટીબલ અને કમ્પોસ્ટેબલ સેનિટરી નેપકિન્સ અથવા કાપડ આધારિત ફરીથી વાપરી શકાય તેવા ટકાઉ વિકલ્પો પૂરા પાડવા પર ભાર મૂક્યો છે જેથી ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે માઇક્રોપ્લાસ્ટિક જેવું પ્રદૂષણ ન સર્જાય. આ મામલાની આગામી સુનાવણી હવે આગામી 29 સપ્ટેમ્બરે હાથ ધરવામાં આવશે.