નવી દિલ્હી : ભારતીય કોર્પોરેટ જગત માટે એક અત્યંત રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટે શેર બાયબેક (Share Buyback) અંગે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, કંપની દ્વારા કરવામાં આવતું શેર બાયબેક એ મૂડી પુનર્ગઠનનો ભાગ છે, તેને કંપનીની 'આવક' ગણી શકાય નહીં. આ નિર્ણયથી ઘણી મોટી કંપનીઓને કરવેરાના જંગી જોખમમાંથી મુક્તિ મળી છે.
મૂડી ઘટાડો vs આવક: કોર્ટની સ્પષ્ટતા
જસ્ટિસની બેન્ચે ચુકાદો આપતા જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે કોઈ કંપની પોતાના શેર પાછા ખરીદે છે (બાયબેક), ત્યારે વાસ્તવમાં તે શેર રદ થઈ જાય છે અને કંપનીની શેર મૂડીમાં ઘટાડો થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં કંપનીને કોઈ નવી મિલકત કે નફો પ્રાપ્ત થતો નથી. કોર્ટે તર્ક આપ્યો કે જે શેરનું અસ્તિત્વ જ મટી જવાનું હોય, તેના પર "માનવામાં આવેલો નફો" ગણીને ટેક્સ લાદવો કાયદાકીય રીતે ખોટું છે.
ટેક્સ વિભાગની દલીલો કેમ નિષ્ફળ રહી?
કર વિભાગ (Revenue Department) એ કલમ 56(2)(x) હેઠળ એવી દલીલ કરી હતી કે શેર એ 'મિલકત' છે અને તેને બજાર કિંમત કરતા ઓછા ભાવે પાછા મેળવવા તે કરપાત્ર ઘટના છે. જોકે, હાઈકોર્ટે આ દલીલ ફગાવતા કહ્યું કે ટેક્સ કાયદાનું આટલું આક્રમક અર્થઘટન વાણિજ્યિક વાસ્તવિકતાની વિરુદ્ધ છે. બાયબેક એ સંપત્તિ ખરીદવા કરતા તદ્દન વિપરીત પ્રક્રિયા છે.
કંપનીઓ માટે તેના ફાયદા શું?
નિષ્ણાતોના મતે આ ચુકાદાની અસરો ખૂબ વ્યાપક હશે:
1.    ટેક્સ લિટિગેશનમાં ઘટાડો: આ નિર્ણયથી ભવિષ્યમાં કર અધિકારીઓ અને કંપનીઓ વચ્ચેના વિવાદો ઘટશે.
2.    વ્યૂહાત્મક આયોજન: હવે કંપનીઓ વધારાના ટેક્સના ડર વગર પોતાની મૂડી ફાળવણીની વ્યૂહરચના બનાવી શકશે.
3.    રોકાણકારોનો વિશ્વાસ: કરવેરાના કાયદામાં સ્પષ્ટતા આવવાથી મૂડી બજારમાં સ્થિરતા અને વિશ્વાસ વધશે.
નિષ્ણાતોનો મત
ટેક્સ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ ચુકાદો 'સ્વરૂપ કરતા પદાર્થ' (Substance over Form) ના સિદ્ધાંતને મજબૂત કરે છે. એટલે કે, કાગળ પર જે દેખાય તેના કરતા વ્યવહારનો ખરો હેતુ શું છે, તેના આધારે જ ટેક્સ નક્કી થવો જોઈએ.
એક એવા સમયે જ્યારે ભારત વૈશ્વિક બિઝનેસ હબ બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે દિલ્હી હાઈકોર્ટનો આ પ્રગતિશીલ નિર્ણય વ્યવસાય કરવાની સરળતા (Ease of Doing Business) માં મોટો વધારો કરશે. 17 એપ્રિલના રોજ જાહેર થયેલો આ આદેશ કોર્પોરેટ ઇન્ડિયા માટે મોટી જીત સમાન છે.