નવી દિલ્હી :  સિંધુ જળ સંધિને લઈને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવમાં હવે ચીનની ભૂમિકાને લઈને નવા સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. વર્ષ ૧૯૬૦માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રપતિ અયુબ ખાન વચ્ચે કરાચીમાં થયેલી આ સંધિમાં પૂર્વીય નદીઓ ભારતને અને પશ્ચિમી નદીઓ પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવી હતી. વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થીથી થયેલા આ કરારમાં ભારત દ્વારા પાકિસ્તાનને નહેરો બનાવવા માટે નાણાકીય સહાય પણ આપવામાં આવી હતી. પરંતુ આ સમગ્ર સોદામાં સૌથી મોટી ભૌગોલિક અને વ્યૂહાત્મક અવગણના એ હતી કે સિંધુ અને સતલજ જેવી મુખ્ય નદીઓનો મૂળ સ્ત્રોત તિબેટમાં હોવા છતાં, ચીનને આ કરારથી બિલકુલ અલગ રાખવામાં આવ્યું હતું.

વર્તમાન સમયમાં, એપ્રિલ ૨૦૨૫માં પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે આ સંધિને મુલતવી રાખી દીધી છે અને સ્પષ્ટ શરત મૂકી છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન આતંકવાદ બંધ નહીં કરે ત્યાં સુધી પાણી કે ચર્ચા નહીં થાય. આ પગલાથી પાકિસ્તાનમાં હાહાકાર મચી ગયો છે અને તે મદદ માટે તેના "સર્વકાલીન મિત્ર" ચીન તરફ મીટ માંડીને બેઠો છે. પાકિસ્તાનને આશા છે કે જો ભારત પાણી રોકશે તો ચીન તિબેટમાં ડેમ બાંધીને ભારત પર દબાણ લાવશે. પરંતુ સવાલ એ થાય છે કે જ્યારે ચીન પાસે તિબેટના માધ્યમથી પાણીની અસલી ચાવી છે, ત્યારે તે ભારત-પાકિસ્તાનના આ કરાર અને વિવાદોથી કેમ દૂર રહ્યું છે?

૧૯૬૦ના દાયકામાં જ્યારે આ સંધિ પર વાટાઘાટો થઈ રહી હતી, ત્યારે આજના જેવું જળ સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય જળ રાજકારણનું આક્રમક ચિત્ર નહોતું. તે સમયે નેહરુ અને અયુબ ખાનનું મુખ્ય ધ્યાન માત્ર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના ક્ષેત્રીય જળ વિવાદો ઉકેલવા પર જ હતું, જેના કારણે સ્ત્રોત દેશ હોવા છતાં ચીનને તેમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું ન હતું. પરિણામસ્વરૂપ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચીન પર કોઈ કાનૂની પ્રતિબંધો કે સંધિની શરતો લાગુ પડતી નથી. છતાં, ડ્રેગન સીધી હસ્તક્ષેપ કરવાને બદલે અત્યારે તટસ્થ જેવું વર્તન દાખવી રહ્યો છે, જે ભવિષ્યમાં દક્ષિણ એશિયાના જળ સમીકરણો માટે મોટો ખતરો સાબિત થઈ શકે છે.