નવી દિલ્હી : ભારતીય સશસ્ત્ર દળોમાં ભરતી માટે વર્ષ ૨૦૨૨ માં શરૂ કરાયેલી દેશની સૌથી ચર્ચિત 'અગ્નિપથ યોજના' હવે તેના સૌથી મોટા વળાંક પર આવી પહોંચી છે. આગામી ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ માં અગ્નિવીરોની સૌપ્રથમ બેચ પોતાના ચાર વર્ષની સેવા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરવા જઈ રહી છે. આ ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન નજીક આવતાં જ ભારતીય સેના (Army), નૌકાદળ (Navy) અને વાયુસેના (Air Force) એ વર્તમાન નિયમોનું ઊંડું પુનર્મૂલ્યાંકન શરૂ કર્યું છે, જેમાં દરેક બેચમાંથી માત્ર ૨૫ ટકા અગ્નિવીરોને જ કાયમી સેવામાં રાખવાની મર્યાદા છે. ત્રણેય સેવાઓનું માનવું છે કે આ મર્યાદામાં તાત્કાલિક વધારો કરવો દેશની સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય છે.

ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) ના નેતૃત્વ હેઠળના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ મિલિટરી અફેર્સ (DMA) દ્વારા હાલમાં આ યોજનાની વ્યાપક સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે. લશ્કરી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ત્રણેય સેનાઓએ અગ્નિવીરોને મોટા પ્રમાણમાં કાયમી રાખવા માટે સત્તાવાર દરખાસ્તો રજૂ કરી દીધી છે. જેમાં ભારતીય નૌકાદળે દરિયાઈ યુદ્ધની અત્યંત જટિલ અને હાઈ-ટેક પ્રકૃતિને ધ્યાનમાં રાખીને રેકોર્ડબ્રેક ૭૦ થી ૭૫ ટકા અગ્નિવીરોને કાયમી ધોરણે જાળવી રાખવાની ભલામણ કરી છે. બીજી તરફ, ભારતીય આર્મી અને એરફોર્સે પણ આ રીટેન્શન મર્યાદા વધારીને આશરે ૫૦ ટકા કરવાની જોરદાર વકીલાત કરી છે.

તાલીમ પાછળનું અબજોનું રોકાણ અને ઓપરેશનલ મેચ્યોરિટી મુખ્ય કારણ

સશસ્ત્ર દળોની આ આક્રમક ભલામણ પાછળનું સૌથી મોટું અને વ્યાવહારિક કારણ અગ્નિવીરોની તાલીમ પાછળ થતું સંસ્થાકીય રોકાણ છે. ખાસ કરીને નૌકાદળ અને વાયુસેનામાં સબમરીન ઓપરેશન્સ, એડવાન્સ્ડ એવિઓનિક્સ, એન્ટી-સબમરીન વોરફેર અને ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ જેવી અત્યાધુનિક પ્રણાલીઓ ચલાવવા માટે સૈનિકોને ૩ થી ૪ વર્ષની સખત તાલીમ અને ગ્રાઉન્ડ અનુભવની જરૂર પડે છે.

વર્તમાન ૪ વર્ષના મોડેલ મુજબ, જ્યારે એક અગ્નિવીર સંપૂર્ણ રીતે ઓપરેશનલ કાર્યો કરવા માટે પરિપક્વ અને સક્ષમ બને છે, બરાબર એ જ સમયે તેનો કરાર પૂરો થઈ જાય છે અને તેને મુક્ત કરવો પડે છે. લશ્કરી આયોજકોની દલીલ છે કે જો આવા પ્રશિક્ષિત જવાનોને ૨૫% ના નિયમને કારણે છોડી દેવામાં આવે, તો સેનાએ ફરીથી નવી ભરતી કરીને આખી લાંબી અને ખર્ચાળ તાલીમ પ્રક્રિયા શૂન્યથી શરૂ કરવી પડશે. આથી, રીટેન્શન રેટ વધારવાથી વર્ષોના સંસ્થાકીય રોકાણ અને લશ્કરી ક્ષમતાનું રક્ષણ થશે.

ડિજિટલ યુદ્ધ અને અગ્નિવીરોનો શાનદાર પર્ફોર્મન્સ

છેલ્લા ચાર વર્ષના આંતરિક મૂલ્યાંકનમાં અગ્નિવીરોનું પ્રદર્શન અત્યંત શાનદાર અને પ્રેરણાદાયી રહ્યું છે. તાજેતરમાં જ નિવૃત્ત થયેલા આર્મી ચીફ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીએ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે અગ્નિવીરો શારીરિક તંદુરસ્તી, પ્રેરણા અને નવી ટેકનોલોજી શીખવામાં નિયમિત સૈનિકો કરતાં પણ ચડિયાતા સાબિત થઈ રહ્યા છે. આજની આધુનિક યુદ્ધભૂમિમાં ડ્રોન ટેકનોલોજી, સર્વેલન્સ નેટવર્ક અને સાયબર સિક્યોરિટી જેવી ડિજિટલ પ્રણાલીઓને આત્મસાત કરવામાં આ યુવા બ્રિગેડ મોખરે રહી છે. આ ઉપરાંત, લશ્કરી કવાયતો (જેમ કે ઓપરેશન સિંદૂર) ના અનુભવો દર્શાવે છે કે વધુ ઓપરેશનલ એક્સપોઝર ધરાવતા સૈનિકો કટોકટીના સમયે વધુ સચોટ અને વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો લઈ શકે છે.

યુનિટ સંકલન (Bonding): સેનામાં લડાયક ક્ષમતા માત્ર વ્યક્તિગત તાકાત પર નહીં, પરંતુ વર્ષો સુધી સાથે રહેવાથી પેદા થતા પરસ્પર વિશ્વાસ એટલે કે "પલટન ભાઈચારો" પર નિર્ભર કરે છે. દર ચાર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં પ્રશિક્ષિત જવાનોના જવાથી સ્થાપિત યુનિટોના આ આત્મવિશ્વાસમાં ભંગાણ પડી શકે છે, જે સેના ક્યારેય ઈચ્છતી નથી.

શું આવી શકે છે વચગાળાનો રસ્તો?

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર તમામ ભૂમિકાઓ માટે એક સમાન ફોર્મ્યુલા રાખવાને બદલે 'રોલ-સ્પેસિફિક રીટેન્શન મોડેલ' અપનાવી શકે છે. આ અંતર્ગત:

·         સામાન્ય ભૂમિકાઓ (General Duty): પરંપરાગત પાયદળ (Infantry) રચનાઓમાં રીટેન્શન રેટ ઓછો (વર્તમાન ૨૫% ની આસપાસ) રાખવામાં આવી શકે છે.

·         તકનીકી અને વિશિષ્ટ ભૂમિકાઓ: નવી ઉભી કરાયેલી 'ભૈરવ બટાલિયન' જેવી ભદ્ર (Elite) કે અત્યંત વિશિષ્ટ ટેકનિકલ શાખાઓમાં અગ્નિવીરોને ૫૦ થી ૭૫% સુધી કાયમી રાખવાની મંજૂરી મળી શકે છે.

આ ફેરફારથી સેનાની પેન્શન બચતનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય પણ જળવાઈ રહેશે અને સૈન્યની ઓપરેશનલ ધાર પણ વધુ મજબૂત બનશે.

ઓક્ટોબર પહેલાં કેબિનેટની મંજૂરી અનિવાર્ય

હાલના તબક્કે આ દરખાસ્તો પર સઘન મંથન ચાલી રહ્યું છે અને કોઈ ઔપચારિક સુધારો કરાયો નથી. પરંતુ સમય ખૂબ જ ઓછો છે, કારણ કે ઓક્ટોબરમાં પ્રથમ બેચ છૂટી થવાની છે. આ પ્રક્રિયા શરૂ થાય તે પહેલાં દેશની સુરક્ષા વિષયક કેબિનેટ સમિતિ (CCS) ની ઔપચારિક મંજૂરી મેળવવી પડશે. જો સરકાર રીટેન્શન રેટ વધારવાનો આ ઐતિહાસિક નિર્ણય લેશે, તો તે માત્ર સશસ્ત્ર દળો માટે જ નહીં, પરંતુ દેશના એ લાખો યુવાનો માટે પણ મોટી જીત હશે જેઓ લાંબા ગાળાની લશ્કરી કારકિર્દી અને દેશસેવાનું સપનું જોઈ રહ્યા છે.