​મુંબઈ: ​ભારતીય શેરબજારના વાયદા અને વિકલ્પ (F&O) ક્ષેત્રે એક્સપાયરીના દિવસે જોવા મળતી ભારે અસ્થિરતા, તીવ્ર ઉતાર-ચડાવ અને તેના કારણે ટ્રેડર્સોને થતા મોટા નુકસાન અંગે માર્કેટ રેગ્યુલેટર સેબી (SEBI) એ ગંભીર નોંધ લીધી છે. તાજેતરમાં ઓગસ્ટ માસથી અમલી બનાવાયેલી ‘ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન’ (CAS) ની નવી સિસ્ટમ બાદ એક્સપાયરીના અંતિમ સમયમાં બજારમાં જે અણધાર્યો ફટકો અને વોલેટિલિટી જોવા મળી રહી છે, તેને નિયંત્રિત કરવા માટે સેબી આગામી એકાદ અઠવાડિયામાં એક વિસ્તૃત કન્સલ્ટેશન પેપર રજૂ કરવા જઈ રહી છે. જોકે, બજારના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સેબી આ નવી પ્રક્રિયાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાને બદલે ડેરિવેટિવ્ઝના સેટલમેન્ટ પ્રાઇસ નક્કી કરવાની પદ્ધતિમાં જ જરૂરી ફેરફારો કરશે.

​વાયદા સેટલમેન્ટ અને ક્લોઝિંગ ઓક્શન વચ્ચેનો સીધો સંબંધ વિવાદનું મૂળ

​ગત ૩ ઓગસ્ટથી રોકડ (કૅશ) બજારમાં શેરના આખરી બંધ ભાવ નક્કી કરવા માટે ૨૦ મિનિટની ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન (CAS) ની પ્રથા શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેણે અગાઉની ૩૦ મિનિટની વોલ્યુમ વેઇટેડ એવરેજ પ્રાઇસ (VWAP) પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું. આ પદ્ધતિ હેઠળ નક્કી થતો કૅશ માર્કેટનો ક્લોઝિંગ રેટ જ ડેરિવેટિવ્ઝ (એફ એન્ડ ઓ) ના એક્સપાયરી સેટલમેન્ટ માટે આધાર બને છે. બજારના સહભાગીઓનો આરોપ છે કે આ ઓક્શન સેશન દરમિયાન અત્યંત ટૂંકા સમયમાં કૅશ માર્કેટમાં થતી નાની સરખી હલચલ પણ વાયદા સેટલમેન્ટ પર મોટો અને કૃત્રિમ પ્રભાવ પાડે છે, જેના કારણે પુટ અને કૉલ ઓપ્શનના પ્રીમિયમમાં મિનિટોમાં જંગી ઉછાળો કે કડાકો જોવા મળે છે.

​૩ સપ્ટેમ્બરની એક્સપાયરી વખતે બનેલી ઘટનાએ બજારને ઝાટકો આપ્યો

​એક્સપાયરીના દિવસે સર્જાતી આ અસ્થિરતાનું તાજેતરનું ઉદાહરણ ૩ સપ્ટેમ્બરના રોજ જોવા મળ્યું હતું. તે દિવસે બપોરે ૩:૧૭ વાગ્યાથી ૩:૨૦ વાગ્યા દરમિયાન એટલે કે ક્લોઝિંગ ઓક્શન વિન્ડો દરમિયાન સેન્સેક્સમાં અચાનક ૨.૫ ટકાથી વધુનો કડાકો બોલી ગયો હતો અને ઈન્ડેક્સ ૭૬,૫૧૦ ના સ્તરથી ઘટીને છેક ૭૪,૩૭૩ સુધી ગગડી ગયો હતો. આ અચાનક આવેલા કડાકાને કારણે સેન્સેક્સના પુટ ઓપ્શનના ભાવમાં અકલ્પનીય ઉછાળો આવ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, ૭૬,૬૦૦ નો પુટ ઓપ્શન રૂ. ૧૦૨ થી વધીને રૂ. ૪૪૬ અને ૭૬,૪૦૦ નો પુટ રૂ. ૪૫ થી વધીને રૂ. ૨૪૬ થઈ ગયો હતો. જોકે, બાદમાં ઇન્ડેક્સ રિકવર થઈને માત્ર ૦.૫૫ ટકાના ઘટાડા સાથે બંધ રહ્યો હતો, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં સામાન્ય ટ્રેડર્સોને મોટું નુકસાન થઈ ચૂક્યું હતું.

​સેબી કયા વિકલ્પો પર વિચારણા કરી રહી છે?

​અરિહંત કેપિટલ માર્કેટ્સ અને આશિકા ઈક્વિટીઝ જેવા પ્રમુખ બ્રોકરેજ હાઉસના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, સેબી સીએએસ (CAS) સિસ્ટમને સંપૂર્ણપણે બંધ કરે તેવી શક્યતા નહિવત છે, કારણ કે આ સિસ્ટમ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબ અને ભાવની પારદર્શક શોધ માટે લાવવામાં આવી છે. તેને બદલે, સેબી મુખ્યત્વે બે બાબતો પર વિચાર કરી શકે છે:

૧. કૅશ માર્કેટના ઓક્શન ક્લોઝિંગ ભાવ અને ડેરિવેટિવ્ઝ સેટલમેન્ટ ભાવ વચ્ચેના સીધા લિંકેજ (સંબંધ) ને અલગ કરવો.

૨. અંતિમ સેટલમેન્ટ ભાવ નક્કી કરવા માટે સિંગલ ઓક્શન પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સરેરાશ અથવા વૈકલ્પિક સેટલમેન્ટ ફોર્મ્યુલા બનાવવી.

​વોલેટિલિટી ઘટશે પરંતુ સંપૂર્ણપણે બંધ નહીં થાય

​બજારના આંકડા દર્શાવે છે કે ઓગસ્ટ મહિનામાં CAS અમલી બન્યા બાદ વાયદા બજારનું ટર્નઓવર ૧૪ મહિનાની નીચલી સપાટીએ પહોંચી ગયું હતું અને એફ એન્ડ ઓ ટર્નઓવરમાં ૨૨ ટકાનો મોટો ઘટાડો નોંધાયો હતો. નિષ્ણાતો માને છે કે જો સેબી નવી સેટલમેન્ટ ફોર્મ્યુલા લાવશે તો ઓક્શનને કારણે થતા અસામાન્ય અને કૃત્રિમ સટ્ટાકીય ઝાટકા ચોક્કસ ઘટશે. જોકે, એક્સપાયરીના દિવસે ટ્રેડર્સો દ્વારા થતી પોઝિશન રોલ-ઓવર, હેજિંગ અને પ્રોફિટ બુકિંગને કારણે સામાન્ય સ્તરની કુદરતી અસ્થિરતા તો બજારમાં જળવાઈ જ રહેશે. સેબી આગામી દિવસોમાં તમામ હિસ્સેદારો પાસેથી પ્રતિભાવો મેળવ્યા બાદ જ નવો આખરી નિર્ણય અમલમાં મૂકશે.