નવી દિલ્હી : અંતરિક્ષના અસીમ ઊંડાણોમાં જોડિયા તારાઓ અને બ્રહ્માંડીય રહસ્યો શોધી રહેલા વૈજ્ઞાનિકોને એક અદ્ભુત અને ઐતિહાસિક સફળતા મળી છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓએ બ્રહ્માંડના ઇતિહાસમાં પહેલી વાર એક એવી દ્વિસંગી તારા પ્રણાલી (Binary Star System) શોધી કાઢી છે, જેમાં બંને વિશાળ તારાઓ એક પછી એક સુપરનોવા (Supernova) બનીને વિસ્ફોટ પામ્યા હતા. 'નેચર' જર્નલમાં પ્રકાશિત આ અનોખી શોધને વૈજ્ઞાનિકો અંતરિક્ષના 'રોમિયો અને જુલિયટ' સાથે સરખાવી રહ્યા છે, જેઓ વિસ્ફોટ બાદ પણ એકબીજાના આભા મંડળમાં ડૂબેલા રહ્યા.

જેલીફિશ નિહારિકા અને તેના ગુપ્ત પાડોશીનું રહસ્ય

સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકો અને તેમની ટીમે પૃથ્વીથી આશરે ૬,૦૦૦ પ્રકાશ-વર્ષ દૂર મિથુન (Gemini) નક્ષત્રમાં આવેલા IC 443 નામના સુપરનોવાના અવશેષોનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેના અનોખા આકારને કારણે તેને "જેલીફિશ નિહારિકા" (Jellyfish Nebula) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સંશોધકોએ જેલીફિશ નિહારિકાના અત્યંત ઝાંખા અને લાંબા સમયથી છુપાયેલા પાડોશી G189.6+3.3 નું પણ ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કર્યું. નાસાના ફર્મી ગામા-રે સ્પેસ ટેલિસ્કોપના ૧૬ વર્ષથી વધુ સમયના એક્સ-રે અને રેડિયો ડેટાની મદદથી સાબિત થયું કે આ બંને સુપરનોવા અવશેષો એક જ હાઇડ્રોજન વાદળ સાથે અથડાયા હતા.

કેવી રીતે થઈ આ ઐતિહાસિક સ્પેસ ડ્યુએટની ઓળખ?

સામાન્ય રીતે દ્વિસંગી પ્રણાલીમાં જ્યારે પહેલો તારો વિસ્ફોટ પામે છે, ત્યારે તેની પ્રચંડ ઊર્જા સાથી તારાને ખૂબ દૂર ધકેલી દે છે. પરંતુ આ કેસમાં બંને વિસ્ફોટોના કેન્દ્રો વચ્ચેનું અંતર અવકાશમાં માત્ર ૩૦ થી ૫૦ પ્રકાશ-વર્ષનું જ હતું.

· પ્રથમ વિસ્ફોટ: G189.6+3.3 નો પ્રથમ વિસ્ફોટ આજથી આશરે ૨૦,૦૦૦ થી ૧,૦૦૦,૦૦ વર્ષ પહેલાં થયો હતો.

· બીજો વિસ્ફોટ: સાથી તારો IC 443 (જેલીફિશ) આશરે ૮,૦૦૦ થી ૯,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં વિસ્ફોટ પામ્યો હતો.

· સૂર્ય કરતાં વિશાળ: આ બંને મૂળ તારાઓનું દળ આપણા સૂર્ય કરતાં ૨૦ ગણું કે તેથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે.

ખગોળશાસ્ત્ર માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ શોધ?

વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, કોઈપણ સબંધ વિના બે અલગ-અલગ સુપરનોવા અવશેષો આટલા નજીકના અંતરે એકસાથે મળી આવવાની શક્યતા ૧,૦૦૦ માંથી માત્ર ૧ જ હતી. આ શોધથી હવે સંશોધકોને એ સમજવામાં મદદ મળશે કે વિશાળ તારાઓ એકબીજાના ગુરુત્વાકર્ષણમાં કેવી રીતે વિકસિત થાય છે, એકબીજાને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે અને આખરે વિસ્ફોટ પામીને તૂટી પડે છે.

મુખ્ય બિંદુઓ (Quick Highlights):

· ઐતિહાસિક શોધ: પ્રથમ વાર બાઈનરી સ્ટાર સિસ્ટમમાં બંને તારાઓના સુપરનોવા વિસ્ફોટનો સીધો પુરાવો મળ્યો.

· સ્થાન: મિથુન નક્ષત્રમાં ૬,૦૦૦ પ્રકાશ-વર્ષ દૂર 'જેલીફિશ નિહારિકા' (IC 443).

· અભ્યાસ: નાસાના ૧૬ વર્ષના સ્પેસ ડેટાનું વિશ્લેષણ કરીને 'નેચર' જર્નલમાં અહેવાલ પ્રકાશિત કરાયો.