<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Saturday, 21st November 2026

ડિજિટલ દેખરેખના યુગમાં વિરોધનો અધિકાર: શું સીસીટીવી અને ફેસિયલ રેકગ્નિશન હેઠળ લોકશાહીનો અવાજ સુરક્ષિત રહેશે?

​જાહેર આંદોલન દરમિયાન નાગરિકોની ઓળખ અને ડેટા પ્રોસેસિંગના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટમાં નોટિસ જારી; આઝાદી પછીના આંદોલનોથી લઈને ‘પુટ્ટાસ્વામી’ ચુકાદા સુધીના બંધારણીય પાસાઓ પર નવેસરથી ચર્ચા

​નવી દિલ્હી: લોકશાહીની કસોટી માત્ર નાગરિકોને આપવામાં આવેલી સ્વતંત્રતા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ નાગરિકો કોઈપણ ભય વિના તે સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ કેટલી હદે કરી શકે છે તેના પર પણ નિર્ભર રહે છે. શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન એ બંધારણીય લોકશાહીનું સૌથી દૃશ્યમાન સ્વરૂપ છે, પરંતુ આધુનિક ટેકનોલોજીના યુગમાં જ્યાં વ્યક્તિની ચોક્કસ ઓળખ, ટ્રેકિંગ અને ડિજિટલ પ્રોફાઇલિંગ શક્ય બન્યું છે, ત્યાં વિરોધનો અધિકાર ભજવતા નાગરિકો રાજ્યની નવી પ્રકારની દેખરેખ હેઠળ આવી શકે છે. ૩ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ દાખલ થયેલી એક અરજીમાં જાહેર વિરોધ પ્રદર્શનોમાં ભાગ લેતા નાગરિકો પર નજર રાખવા, તેમની ઓળખ કરવા અને ટ્રેકિંગ કરવા માટે સીસીટીવી કેમેરા તેમજ ફેસિયલ રેકગ્નિશન ટેકનોલોજી (FRT)ના ઉપયોગને પડકારવામાં આવ્યો છે. આ અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટે નોટિસ જારી કરતાં એ મહત્વનો બંધારણીય પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે શું શાંતિપૂર્ણ આંદોલનમાં સહભાગી થવું એ રાજ્યની દેખરેખ અને વ્યક્તિગત ડેટાના પ્રોસેસિંગને વાજબી ઠેરવી શકે છે?

​આઝાદીથી આજ સુધી: વિરોધના અધિકારની સફર

ભારતને આઝાદી મળી ત્યારે વહીવટી અને પોલીસ વ્યવસ્થામાં વસાહતી છાંટ હતી, જ્યાં જાહેર સભાઓ અને રાજકીય પ્રદર્શનો પર કારોબારીનું નિયંત્રણ રહેતું હતું. બંધારણના અમલ સાથે આ ચિત્ર બદલાયું અને નાગરિકો બંધારણીય અધિકારોના ધારક બન્યા. બંધારણમાં ‘વિરોધ કરવાનો અધિકાર’ અલગથી સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખાયેલો ન હોવા છતાં, તેના મૂળ કલમ ૧૯(૧)(ક) હેઠળ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, કલમ ૧૯(૧)(ખ) હેઠળ શાંતિપૂર્ણ અને શસ્ત્ર વિના એકઠા થવાનો અધિકાર તેમજ કલમ ૧૯(૧)(ગ) હેઠળ સંગઠન રચવાના અધિકારમાં રહેલા છે. આ સ્વતંત્રતાઓ વાજબી નિયંત્રણોને આધીન રહીને સંગઠિત અસંમતિ અને લોકશાહી ભાગીદારીને શક્ય બનાવે છે.

​૧૯૭૫–૭૭ની કટોકટી દરમિયાન જ્યારે કારોબારી સત્તા પર અસરકારક બંધારણીય નિયંત્રણો ન રહ્યા ત્યારે આ સ્વતંત્રતાઓની નાજુક સ્થિતિ સામે આવી હતી. પત્રકારત્વ પર નિયંત્રણો, પ્રિવેન્ટિવ ડિટેન્શન, રાજકીય વિરોધીઓની ધરપકડ અને અસંમતિના દમનથી લોકશાહી પ્રક્રિયા પર કેવી અસર પડી શકે તે દેખાયું. ‘એડીએમ જબલપુર વિરુદ્ધ શિવકાંત શુક્લા’ (૧૯૭૬) કેસમાં બહુમતી ચુકાદામાં કટોકટી દરમિયાન હેબિયસ કોર્પસ દ્વારા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના ન્યાયિક અમલ અંગે મર્યાદા મુકાઈ હતી, જેને પાછળથી ‘કે.એસ. પુટ્ટાસ્વામી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ (૨૦૧૭) ચુકાદામાં પલટાવવામાં આવ્યો અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા તથા ગોપનીયતાના બંધારણીય મહત્વની પુનઃસ્થાપના થઈ.

​ત્યારબાદના દાયકાઓમાં વિરોધનો વ્યાપ માત્ર રાજકીય પક્ષો પૂરતો સીમિત ન રહેતાં સામાજિક અને આર્થિક મુદ્દાઓ સુધી વિસ્તર્યો. ૧૯૮૮માં દિલ્હીમાં મહેન્દ્ર સિંહ ટિકૈત અને ભારતીય કિસાન યુનિયનની આગેવાની હેઠળ ખેડૂતોના આંદોલને કૃષિ પ્રશ્નોને રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં મૂક્યા. ૧૯૯૦માં મંડળ પંચની ભલામણોના અમલથી અનામત, સમાનતા અને સામાજિક ન્યાયને લગતા મુદ્દાઓ સપાટી પર આવ્યા. આ જ અરસામાં મોટા બંધોના માનવીય અને પર્યાવરણીય પ્રભાવ સામે નર્મદા બચાવો આંદોલન ચાલ્યું, તો ૧૯૯૪માં મજદૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન દ્વારા શરૂ થયેલા માહિતીના અધિકાર (RTI) આંદોલને પારદર્શિતા અને જવાબદારીની માંગને વેગ આપ્યો, જેના પરિણામે માહિતીનો અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૫ અસ્તિત્વમાં આવ્યો.

​૨૦૧૦ પછીના દાયકામાં પણ જનઆંદોલનોનો નવો દોર જોવા મળ્યો. ૨૦૧૧માં અણ્ણા હજારેના નેતૃત્વ હેઠળના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલને જંતર-મંતર અને રામલીલા મેદાનમાં હજારો નાગરિકોને એકત્ર કર્યા. ‘ઇન રે: રામલીલા મેદાન ઇન્સિડેન્ટ’ (૨૦૧૨) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે શાંતિપૂર્ણ સભા અને અભિવ્યક્તિના બંધારણીય મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને રાજ્યની કાર્યવાહી કાયદાકીય તેમજ બંધારણીય મર્યાદામાં રહે તે જરૂરી ગણાવ્યું હતું. ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ના દિલ્હી સામૂહિક દુષ્કર્મ બાદ થયેલા પ્રદર્શનોએ મહિલા સુરક્ષા અને ફોજદારી ન્યાય સુધારા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. ૨૦૧૯–૨૦માં નાગરિકતા સુધારા કાયદા (CAA) વિરુદ્ધના આંદોલનોમાં શાહીન બાગ ખાતે મહિલાઓના નેતૃત્વમાં થયેલા પ્રદર્શનની નોંધ લેવાઈ. ‘મજદૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ (૨૦૧૮) કેસમાં વિરોધ કરવાના અધિકાર અને અન્ય નાગરિકોને થતી અગવડ વચ્ચે સંતુલન સાધવાની બાબત ચર્ચાઈ, જ્યારે ૨૦૨૦ના ત્રણ કૃષિ કાયદાઓ સામે ખેડૂતોના લાંબા આંદોલન બાદ ૨૦૨૧માં કાયદા પાછા ખેંચાયા હતા.

​ભીડના નિરીક્ષણથી વ્યક્તિની ઓળખ તરફ વળાંક

આજના સમયમાં વિરોધને લગતા કાયદાકીય પ્રશ્નો અગાઉના દાયકાઓ કરતાં અલગ સ્વરૂપ ધરાવે છે. સીસીટીવી કેમેરા, ડ્રોન, ડિજિટલ ડેટાબેઝ અને ફેસિયલ રેકગ્નિશન ટેકનોલોજીના વધતા ઉપયોગથી જાહેર દેખરેખના સ્વરૂપમાં ફેરફાર થયો છે. સામાન્ય વીડિયોગ્રાફી કોઈ ઘટનાનું દસ્તાવેજીકરણ કરી શકે છે, જ્યારે ફેસિયલ રેકગ્નિશન ટેકનોલોજી ચહેરાની તસવીરોને ઓળખી શકાય તેવી બાયોમેટ્રિક માહિતીમાં રૂપાંતરિત કરી ડેટાબેઝ સાથે સરખાવી શકે છે અને ચોક્કસ વ્યક્તિ અંગેની માહિતી મેળવવા કે પછીથી તેનો ઉપયોગ કરવાનું સરળ બનાવી શકે છે.

​આ તફાવત બંધારણીય દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનમાં હાજર રહેનાર વ્યક્તિ માત્ર જાહેર સ્થળમાં પ્રવેશ કરે છે તેથી જ માહિતીગત ગોપનીયતા (ઇન્ફોર્મેશનલ પ્રાઇવસી)નો અધિકાર છોડી દે છે તેમ માની શકાય નહીં. જાહેર સ્થળમાં શારીરિક હાજરીનો અર્થ એવો નથી થતો કે વ્યક્તિએ અનિયંત્રિત બાયોમેટ્રિક ઓળખ માટે સંમતિ આપી દીધી છે. અહીં પ્રશ્ન માત્ર એ નથી કે રાજ્ય જાહેર સભાનું રેકોર્ડિંગ કરી શકે કે કેમ, પરંતુ એ છે કે શું રાજ્ય હાજર દરેક વ્યક્તિની ઓળખ નક્કી કરી શકે, તેમની માહિતી સાચવી શકે અને તેનો ઉપયોગ તાત્કાલિક ઘટનાથી આગળ વધીને અન્ય હેતુઓ માટે કરી શકે?

​પ્રમાણસરતા અને બંધારણીય સંતુલન

જાહેર સલામતી, હિંસા અટકાવવી અને ગુનાની તપાસ કરવી એ સરકારની માન્ય જવાબદારીઓ છે, અને તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક દેખરેખ બંધારણ વિરુદ્ધ જ હોય. પરંતુ કોઈ દેખરેખ વ્યવસ્થાને કાયદાકીય આધાર છે કે કેમ, તે માન્ય હેતુ માટે છે કે કેમ અને તે હેતુ માટે જરૂરી તથા પ્રમાણસર (પ્રપોર્શનેટ) છે કે કેમ તે તપાસવું મહત્વપૂર્ણ છે.

​‘કે.એસ. પુટ્ટાસ્વામી’ કેસના નવ ન્યાયાધીશોની બેન્ચના ચુકાદામાં કલમ ૨૧ અને ભાગ-૩ હેઠળની અન્ય સ્વતંત્રતાઓ અંતર્ગત ગોપનીયતાને મૂળભૂત અધિકાર માન્યતા આપવામાં આવી હતી, જેમાં વ્યક્તિગત સ્વાયત્તતા, ગૌરવ અને માહિતીગત સ્વ-નિર્ણયના અધિકાર પર ભાર મુકાયો હતો. મોટા મેળાવડામાં વ્યક્તિઓની ઓળખ કરવાની ક્ષમતા સામાન્ય રેકોર્ડિંગને રાજકીય સહભાગીતા ટ્રેક કરવાના માધ્યમમાં ફેરવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહી હવે એ મુદ્દા પર કેન્દ્રિત છે કે પૂરતી કાયદાકીય સુરક્ષા અને ચોક્કસ કારણ વિના જાહેર સભામાં હાજર રહેનારા લોકોનો શોધી શકાય તેવો રેકોર્ડ તૈયાર કરવો કેટલો યોગ્ય છે. આખરે, બંધારણીય લોકશાહીમાં નાગરિકોને સત્તા સામે પ્રશ્ન પૂછવાનો અવકાશ કાયમી ડિજિટલ ચકાસણીના ભય વિના જળવાઈ રહે તે મુદ્દો કેન્દ્રસ્થાને છે.

(4:52 PM IST)