મુંબઈ : આજે જેને આપણે દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈ તરીકે ઓળખીએ છીએ, તેના પાયામાં જે મહાનુભાવોનું લોહી-પરસેવો જોડાયેલો છે તેમાં સર જમશેદજી જીજીભોયનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. આજે તેમની જન્મજયંતિ નિમિત્તે, મુંબઈની જાણીતી 'જેજે હોસ્પિટલ' કે 'સર જેજે સ્કૂલ ઓફ આર્ટ' પાછળના આ મહાન પરોપકારી અને ઉદ્યોગસાહસિકની રોમાંચક અને પ્રેરણાદાયી જીવનયાત્રા પર નજર કરવા જેવી છે. ૧૭૮૩માં જન્મેલા જમશેદજીએ માત્ર ૧૬ વર્ષની નાની ઉંમરે પોતાના માતા-પિતાની છત્રછાયા ગુમાવી દીધી હતી. કોઈ ઔપચારિક શિક્ષણ કે વારસા વગર, તેમણે માત્ર અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે વેપારની દુનિયામાં પગ મૂક્યો હતો.

આજના આધુનિક સ્ટાર્ટ-અપ્સથી વિપરીત, જમશેદજી માટે દરિયાઈ સફરો જ તેમનો વર્ગખંડ બની ગઈ હતી. ચીન અને ભારત વચ્ચેના દરિયાઈ વેપાર દરમિયાન તેમણે અનેક તોફાનો, રોગો અને ચાંચિયાઓનો સામનો કર્યો. તેમની ચોથી ચીનની યાત્રા દરમિયાન, નેપોલિયનિક યુદ્ધના કારણે ફ્રેન્ચ સૈન્યએ તેમનું જહાજ જપ્ત કરી લીધું અને તેમને દક્ષિણ આફ્રિકાના કેપ ઓફ ગુડ હોપમાં બંધક બનાવી લીધા. બધું જ ગુમાવી ચૂકેલા જમશેદજી કોઈક રીતે ડચ પ્રવાસીઓની મદદથી ચાર મહિનાની કપરી સફર કાપીને મુંબઈ પાછા ફર્યા અને શૂન્યમાંથી ફરી નવું સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું. આગળ જતાં તેમણે વૈશ્વિક સ્તરે અફીણ અને કાપડના વેપારમાં અજોડ સફળતા મેળવીને એશિયાનું સૌથી મોટું વેપાર સામ્રાજ્ય સ્થાપિત કર્યું.

જોકે, જમશેદજીને ઇતિહાસમાં અમર બનાવવાનું કામ તેમની અઢળક સંપત્તિએ નહીં, પરંતુ તેમની પરોપકારી ભાવનાએ કર્યું. તેમણે ધર્મ, જ્ઞાતિ કે સમુદાયના ભેદભાવ વગર ૧૨૦થી વધુ જાહેર સંસ્થાઓ અને સખાવતી કાર્યો માટે મુક્ત હસ્તે દાન આપ્યું. ડૉક્ટરો, કલાકારો અને આર્કિટેક્ટ્સની પેઢીઓ આજે જે સંસ્થાઓમાં તૈયાર થાય છે તે તમામ સર જેજેની ઉદારતાની દેન છે. માત્ર એટલું જ નહીં, માહિમ અને બાંદ્રા વચ્ચે મુસાફરી કરતી વખતે ડૂબી જતા ગરીબ લોકોની વહારે તેમના પત્ની લેડી અવાબાઈ આવ્યા હતા. બ્રિટિશ સરકારે જ્યારે પૈસા આપવાની ના પાડી, ત્યારે અવાબાઈએ પોતાના ખર્ચે ૧૮૪૫માં 'માહિમ કોઝવે' પુલ બંધાવ્યો અને શરત રાખી કે આ પુલ પરથી ક્યારેય કોઈ નાગરિક પાસેથી ટોલ ટેક્સ વસૂલવામાં નહીં આવે.

જમશેદજી જીજીભોયની આ અભૂતપૂર્વ સમાજસેવા અને વેપાર ક્ષમતા જોઈને બ્રિટનની રાણી વિક્ટોરિયા પણ પ્રભાવિત થયા હતા. ૧૮૪૨માં તેમને નાઈટનો ખિતાબ આપવામાં આવ્યો અને ત્યારબાદ તેઓ બ્રિટિશ ક્રાઉન દ્વારા વારસાગત 'બેરોનેટી' મેળવનારા ભારતના સર્વપ્રથમ નાગરિક બન્યા. ૧૮૫૯માં તેમનું અવસાન થયું, પરંતુ તેમનું પરોપકારનું મોડેલ પાછળથી ટાટા પરિવાર જેવા અનેક ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત બન્યું. સર જેજેનું જીવન એ વાતની જીવંત સાબિતી છે કે ભારતની ઉદ્યોગસાહસિકતા વીસમી સદીમાં નહીં, પરંતુ સદીઓ પહેલાં વૈશ્વિક સ્તરે ડંકો વગાડી ચૂકી હતી.