મુંબઈ : ભારતીય રિઝર્વ બેંકે (RBI) વિદેશી વિનિમય બજાર (Foreign Exchange Market) ના નિયમોમાં વ્યાપક ફેરફારો કરીને એક મહત્વપૂર્ણ પરિપત્ર જારી કર્યો છે. નાણાકીય બજારમાં શિસ્ત સુધારવા અને જોખમ વ્યવસ્થાપનને વધુ મજબૂત કરવાના હેતુથી ૧૦ ઓક્ટોબરે આ નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે. આ નવા નિર્દેશો અંતર્ગત રદ કરાયેલા કરારોની પુનઃબુકિંગ પર પ્રતિબંધ, ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદામાં મોટો ઘટાડો અને નવા રોકડ અનામત નિયમો લાગુ કરવાની સ્પષ્ટ જાહેરાત કરવામાં આવી છે.

નવા સુધારા મુજબ, અધિકૃત ડીલરો (Authorized Dealers) હવે એવા ગ્રાહકો માટે રૂપિયા-મૂળભૂત વિદેશી વિનિમય ડેરિવેટિવ કરારોને ફરીથી બુક કરી શકશે નહીં જેમણે નિર્દેશ જારી થયા પછી કરાર રદ કર્યા હોય. આ નિયમ વાસ્તવિક વિદેશી વિનિમય વ્યવહારો અને વાસ્તવિક ચલણ વ્યવહારો વગરના કરારો બંનેને એકસરખી રીતે લાગુ પડે છે. જોકે, કરારની મુદત પૂરી થયા પછી જૂના નિયમો અનુસાર રોલઓવર કરવાની છૂટ રહેશે. આ સિવાય, અંતર્ગત જોખમના અસ્તિત્વના પુરાવા વગર કરાતા વ્યવહારો માટેની મર્યાદા $૧૦૦ મિલિયનથી સીધી ઘટાડીને $૫ મિલિયન કરી દેવામાં આવી છે, જે તમામ માન્ય સ્ટોક એક્સચેન્જો અને ડીલરો પર લાગુ થશે.

સાથે જ પારીદર્શકતા વધારવા માટે રિઝર્વ બેંકે વધારાની શરતો પણ ઉમેરી છે. જો કોઈ વપરાશકર્તા ચોક્કસ ટ્રેડિંગ જોખમને હેજ કરવા માટે આવા કરારમાં પ્રવેશ કરે છે, તો તેણે લેખિત ઘોષણાપત્ર આપવું પડશે કે તેણે અગાઉ સમાન જોખમ માટે અન્ય કોઈ ડીલર સાથે વ્યવહાર કર્યો નથી. આ સિવાય RBI એ 'ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રિઝર્વ' (FERR) નિયમ હેઠળ $૨ મિલિયનથી વધુના ચોક્કસ વ્યવહારો માટે અધિકૃત ડીલરો પાસે ૨૦% રોકડ અનામત જાળવવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, વિદેશી વિનિમય ડેરિવેટિવ્ઝ એવા કરારો છે જેનું મૂલ્ય રૂપિયા અને અન્ય વિદેશી ચલણો વચ્ચેના વિનિમય દરમાં થતી વધઘટ સાથે જોડાયેલું હોય છે. ભૂતકાળમાં ચલણના દરના જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવા આ ડેરિવેટિવ્ઝનો ઉપયોગ થતો હતો, પરંતુ બજારમાં સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ કસવા હવે આ કડક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. આગામી સમયમાં તમામ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ આ નવા નિયમોનું સખત પાલન કરવું પડશે અને તેનાથી વિદેશી ચલણ બજારમાં વધુ સ્થિરતા આવવાની અપેક્ષા છે.